Adhyaya 3

Verse 1

श्रीनारद उवाच हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् । आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत ॥ १ ॥

聖ナルダは言った。王よ、ヒラニャカシプは自らを不敗・不老不死・無敵とし、全宇宙の唯一の王となることを望んだ。

Verse 2

स तेपे मन्दरद्रोण्यां तप: परमदारुणम् । ऊर्ध्वबाहुर्नभोद‍ृष्टि: पादाङ्गुष्ठाश्रितावनि: ॥ २ ॥

マンダラ山の谷で彼は極めて苛烈な苦行を行った。足の親指で大地に立ち、両腕を高く掲げ、視線を天に据えた。

Verse 3

जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभि: । तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवा: स्थानानि भेजिरे ॥ ३ ॥

彼の結い髪から、劫末の太陽の光線のように耐え難い輝きが放たれた。その苛烈な苦行を見て、神々はそれぞれの住処へ帰っていった。

Verse 4

तस्य मूर्ध्न: समुद्भ‍ूत: सधूमोऽग्निस्तपोमय: । तीर्यगूर्ध्वमधोलोकान् प्रातपद्विष्वगीरित: ॥ ४ ॥

その激しい苦行により、頭頂から煙を伴う火が生じた。その火は上下と四方へ広がり、上界・下界の諸世界をことごとく灼熱にした。

Verse 5

चुक्षुभुर्नद्युदन्वन्त: सद्वीपाद्रिश्चचाल भू: । निपेतु: सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश ॥ ५ ॥

彼の苛烈な苦行の力により、河川と大海は騒ぎ立ち、山々と島々を抱く大地は震え、星々と惑星は落ち、十方は炎のごとく燃え上がった。

Verse 6

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययु: सुरा: । धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते । दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुम: ॥ ६ ॥

ヒラニヤカシプの苛烈な苦行に焼かれ、深く乱れた諸天は住処を捨てて梵天界へ赴き、創造主に申し上げた。「ああ、神々の神、宇宙の主よ。彼の頭頂から噴き出す苦行の火が我らを灼き、我らは自らの界に留まれず、あなたの御許へ帰依いたしました。」

Verse 7

तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे । लोका न यावन्नङ्‌‌क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभू: ॥ ७ ॥

おお偉大なる御方よ、もし相応しいとお思いなら、この万物を滅ぼさんとする騒乱を鎮めてください。あなたに従う衆生と諸世界が滅び尽くす前に、どうかお止めください。

Verse 8

तस्यायं किल सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तप: । श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितम् ॥ ८ ॥

彼はきわめて苛烈な苦行に身を投じております—それが彼の企てです。その目論見はあなたに未知ではありませんが、私どもが申し上げる彼の意図をどうかお聞きください。

Verse 9

सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्य: परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥ तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना । कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मन: ॥ १० ॥

「苦行とヨーガの力、そして三昧によって、この動くものと動かぬものの宇宙を創造し、至高の梵天はあらゆる住処を超えて自らの座に就いた。時も我も永遠であるゆえ、私もまた苦行・ヨーガ・三昧を幾多の生にわたり増し、ついには梵天の占めるその位を我がものとしよう。」

Verse 10

सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्य: परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥ तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना । कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मन: ॥ १० ॥

厳しい苦行とヨーガ、そして三昧の力によって、パラメーシュティなる梵天ブラフマーはこの動不動の宇宙を創造し、自らの至高の座に就いて、創造界で最も礼拝される存在となった。時と我は常住であるゆえ、私も無数の生にわたり同じ苦行・ヨーガ・三昧を修して、梵天の座を得よう。

Verse 11

अन्यथेदं विधास्येऽहमयथा पूर्वमोजसा । किमन्यै: कालनिर्धूतै: कल्पान्ते वैष्णवादिभि: ॥ ११ ॥

我が苛烈な苦行の力によって、この世界を以前のままにはせず、我が威力のままに別様に作り替える。善業と悪業の果報をも逆転させ、世に定まった慣行を覆してやる。劫の終わりにはドゥルヴァローカさえ時に滅ぼされるのだ、何の価値がある？ゆえに私は梵天の位を選ぶ。

Verse 12

इति शुश्रुम निर्बन्धं तप: परममास्थित: । विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर ॥ १२ ॥

主よ、確かな伝承によれば、ヒラニヤカシプはあなたの位を得るために、今まさに至極の苦行に没頭しております。あなたは三界の主。どうか遅滞なく、ふさわしいとお思いの策をただちにお取りください。

Verse 13

तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते । भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च ॥ १३ ॥

宇宙の主ブラフマーよ、あなたのパラメーシュティの座は、世の安寧・功徳・繁栄・護り・勝利のために、ことにバラモンと聖牛のために、まことに吉祥である。あなたがその位にあるとき、バラモン文化と護牛の栄光は増し、あらゆる福楽と富も自ずと増大する。だがヒラニヤカシプがその座を奪えば、すべては失われる。

Verse 14

इति विज्ञापितो देवैर्भगवानात्मभूर्नृप । परितो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम् ॥ १४ ॥

王よ、神々からこのように奏上されるや、最も力ある自生者ブラフマー（アートマブー）は、ブリグ、ダクシャら大聖仙に囲まれて、ヒラニヤカシプが苦行を行っている阿修羅王の庵へ、ただちに赴いた。

Verse 15

न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकै: । पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्‌मांसशोणितम् ॥ १५ ॥ तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । विलक्ष्य विस्मित: प्राह हसंस्तं हंसवाहन: ॥ १६ ॥

白鳥の乗り物に乗る梵天は、諸天とともに最初ヒラニヤカシプを見いだせなかった。彼の身は蟻塚と草と竹の小枝に覆われ、長き苦行のため蟻が皮・脂・肉・血までも食らっていたからである。やがて彼らは、雲に覆われた太陽のごとく苦行の熱で諸世界を灼く彼を見つけ、梵天は驚きつつ微笑み、彼に語りかけた。

Verse 16

न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकै: । पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्‌मांसशोणितम् ॥ १५ ॥ तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । विलक्ष्य विस्मित: प्राह हसंस्तं हंसवाहन: ॥ १६ ॥

白鳥の乗り物に乗る梵天は、諸天とともに最初ヒラニヤカシプを見いだせなかった。彼の身は蟻塚と草と竹の小枝に覆われ、長き苦行のため蟻が皮・脂・肉・血までも食らっていたからである。やがて彼らは、雲に覆われた太陽のごとく苦行の熱で諸世界を灼く彼を見つけ、梵天は驚きつつ微笑み、彼に語りかけた。

Verse 17

श्रीब्रह्मोवाच उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तप:सिद्धोऽसि काश्यप । वरदोऽहमनुप्राप्तो व्रियतामीप्सितो वर: ॥ १७ ॥

梵天は言った。「起きよ、起きよ、カश्यパの子よ。汝に吉祥あれ。汝は苦行を成就した。われは授願者として来た。望む恩寵を求めよ。」

Verse 18

अद्राक्षमहमेतं ते हृत्सारं महदद्भ‍ुतम् । दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते ॥ १८ ॥

汝の驚くべき忍耐をわれは見た。虫や蟻に噛まれ身が食まれても、汝のプラーナ（生命の息）は骨の内にとどまり巡っている。まことに不思議である。

Verse 19

नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे । निरम्बुर्धारयेत्प्राणान् को वै दिव्यसमा: शतम् ॥ १९ ॥

かくも苛烈な苦行は、昔のリシたちも行わず、未来にも誰一人成し得まい。三界のうち、誰が水一滴も飲まずに百の天年、命を保てようか。

Verse 20

व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् । तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २० ॥

おおディティの子よ。汝は強き決意と苛烈なる苦行によって、大聖者にも難き業を成し遂げた。ゆえに汝はまことに我を征服した。

Verse 21

ततस्त आशिष: सर्वा ददाम्यसुरपुङ्गव । मर्तस्य ते ह्यमर्तस्य दर्शनं नाफलं मम ॥ २१ ॥

おおアスラの中の最勝者よ。ゆえに汝の望みに従い、あらゆる恩寵を授けよう。我は不死の天界に属する。汝は死すべき身であっても、我への謁見は決して無駄とはならぬ。

Verse 22

श्रीनारद उवाच इत्युक्त्वादिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकै: । कमण्डलुजलेनौक्षद्दिव्येनामोघराधसा ॥ २२ ॥

シュリー・ナーラダ牟尼は続けた。そう語り終えると、宇宙の原初の存在にして不失の威力をもつ梵天は、蟻や蛾に食い荒らされたヒラニヤカシプの身体に、カマンダルの霊妙で誤りなき水を振り注ぎ、彼を甦らせた。

Verse 23

स तत्कीचकवल्मीकात् सहओजोबलान्वित: । सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा । उत्थितस्तप्तहेमाभो विभावसुरिवैधस: ॥ २३ ॥

梵天の水壺の水を注がれるや、ヒラニヤカシプは蟻塚から起ち上がった。オージャスと力に満ち、四肢は整い、雷霆の一撃にも耐えるほど堅固な身を得て、溶けた黄金のごとき光を放つ若者として現れた。まさに薪から火が立ちのぼるように。

Verse 24

स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमुपस्थितम् । ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ २४ ॥

天空に、白鳥の乗り物に乗って現前する梵天を見て、ヒラニヤカシプは大いに歓喜した。その御姿を大祭のごとく喜び、ただちに地に伏して頭を地に付け、敬礼した。

Verse 25

उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व ईक्षमाणो द‍ृशा विभुम् । हर्षाश्रुपुलकोद्भ‍ेदो गिरा गद्गदयागृणात् ॥ २५ ॥

そのときダイティヤ族の長は地より起ち、合掌して目前の主ブラフマーを仰ぎ見た。歓喜に満たされ、目には涙、全身は戦き、声は詰まりつつも、へりくだって祈りを捧げ、ブラフマーを満足させようとした。

Verse 26

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्‍ज्योति: स्वरोचिषा ॥ २६ ॥ आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति । रज:सत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नम: ॥ २७ ॥

ヒラニヤカシプは言った――劫の終わり、時が生む濃き闇がこの宇宙を覆うとき、自己光明なる主は自らの光輝によって再びこの世界を顕現される。

Verse 27

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्‍ज्योति: स्वरोचिषा ॥ २६ ॥ आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति । रज:सत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नम: ॥ २७ ॥

その御方は三グナを帯びる物質エネルギーによって、この宇宙を創り、保ち、そして収め滅する。サットヴァ・ラジャス・タマスの依処たる大いなるブラフマーに敬礼する。

Verse 28

नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये । प्राणेन्द्रियमनोबुद्धिविकारैर्व्यक्तिमीयुषे ॥ २८ ॥

宇宙の初源たる種子、知と悟りの姿であるブラフマーに敬礼する。プラーナ、諸感官、心、 बुद्धि の変容によって世界は顕れ見えるものとなる。ゆえに彼はあらゆる顕現の因である。

Verse 29

त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पति: प्रजानाम् । चित्तस्य चित्तैर्मनइन्द्रियाणां पतिर्महान् भूतगुणाशयेश: ॥ २९ ॥

主よ、あなたはこの世の動くもの・動かぬものすべての根本のプラーナであり、その主宰者です。あなたは意識を鼓舞し、心と行為の感官・認識の感官を保たれます。ゆえにあなたは諸元素とその性質、そしてあらゆる欲望を統べる大いなる統御者です。

Verse 30

त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वा त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च । त्वमेक आत्मात्मवतामनादि- रनन्तपार: कविरन्तरात्मा ॥ ३० ॥

主よ、あなたはヴェーダそのものの御姿として、三ヴェーダと四祭司の智（チャトゥル・ホートラ）によって、アグニシュトーマを首とする七種の祭祀の儀礼を広げられます。あなたこそが、三ヴェーダに説かれた行をヤジュニカの婆羅門たちに行わせる प्रेर प्रेर者です。あなたは唯一のパラマートマー、万有の内在主（アンタリヤーミー）、無始無終にして全知、時空を超えたお方です。

Verse 31

त्वमेव कालोऽनिमिषो जनाना- मायुर्लवाद्यवयवै: क्षिणोषि । कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महां- स्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥ ३१ ॥

主よ、あなたこそは瞬きせぬ、常に目覚めて万事を見守る「時」そのもの。刹那・秒・分・時といった時の分肢によって、すべての生命の寿命を減じられます。しかもあなたは不変のクータスタ・パラマートマーとして、証人にして至上の主、無生にして遍満し、万生の命の因であられます。

Verse 32

त्वत्त: परं नापरमप्यनेज- देजच्च किञ्चिद्‌‌व्यतिरिक्तमस्ति । विद्या: कलास्ते तनवश्च सर्वा हिरण्यगर्भोऽसि बृहत्‍त्रिपृष्ठ: ॥ ३२ ॥

あなたから離れて存在するものは何一つありません。高低も、静も動も、すべてはあなたの内にあります。ウパニシャッド等のヴェーダ知と、その支分・補助学・諸芸は、あなたの外的な御身のように成り立っています。あなたは宇宙の蔵であるヒラニヤガルバでありながら、三グナから成る物質界を超えた至上の統御者です。

Verse 33

व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरं येनेन्द्रियप्राणमनोगुणांस्त्वम् । भुङ्‌क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्ये अव्यक्त आत्मा पुरुष: पुराण: ॥ ३३ ॥

大いなる主よ、あなたは御自身の至高の住処に不変のまま安住しつつ、この宇宙顕現の中に粗大で顕れた宇宙身を広げ、感官・プラーナ・心・グナの対象を味わうかのように見せられます。されどあなたは不顕のアートマン、太古のプルシャ—ブラフマン、パラマートマー、そしてバガヴァーンです。

Verse 34

अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् । चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नम: ॥ ३४ ॥

無量にして不顕の御姿によってこの全宇宙を遍く広げられ、内なる霊性の力（チット・シャクティ）、外なる物質の力（アチット・シャクティ）、そして一切のジーヴァから成る境界の力（タタスタ）を具える至上のバガヴァーンに、私は敬虔に礼拝いたします。

Verse 35

यदि दास्यस्यभिमतान् वरान्मे वरदोत्तम । भूतेभ्यस्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो ॥ ३५ ॥

主よ、恩寵を授ける者の中で最勝の御方よ。もし私の望む恩寵をお与えくださるなら、あなたの創られたどの生きものによっても、私が死に至らぬようにしてください。

Verse 36

नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधै: । न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि ॥ ३६ ॥

住まいの内でも外でもなく、昼でも夜でもなく、地上でも空中でもなく死なぬように。さらに、いかなる武器によっても、人によっても獣によっても、私の死がもたらされぬようにお授けください。

Verse 37

व्यसुभिर्वासुमद्भ‍िर्वा सुरासुरमहोरगै: । अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मन: । तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥

生あるものにも無生のものにも、いかなるものによっても私は死に至らず、また天神・阿修羅・下界の大蛇にも殺されぬようにお授けください。戦場であなたに競う者がないように、私にも敵なき境地をお与えください。すべての有情と世界の守護神々を一手に治める独尊の支配、その位の栄光、そして苦行とヨーガによって得られ、決して失われぬ神秘の力を授けてください。

Verse 38

व्यसुभिर्वासुमद्भ‍िर्वा सुरासुरमहोरगै: । अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मन: । तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥

すべての世界の守護者たちの栄光（さらにはあなたに等しい威光）を私に授け、また苦行とヨーガの力によって得られ、決して失われぬ諸々の神通をもお与えください。