Adhyaya 14

Verse 1

श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । यायाद्देवऋषे ब्रूहि माद‍ृशो गृहमूढधी: ॥ १ ॥

ユディシュティラ王は言った。「おおデーヴァリシよ。私は家住（グリハスタ）で、家への執着により智慧が曇っています。どうかヴェーダの規定に従い、私たち在家の者が容易に解脱（モークシャ）へ至る道をお説きください。」

Verse 2

श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन्क्रिया: कुर्वन्यथोचिता: । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥ २ ॥

ナーラダ・ムニは答えた。「王よ、家住者（グリハスタ）は生計のために相応の務めを行うべきだが、その果報を自ら享受せず、直接ヴァースデーヴァ—シュリー・クリシュナ—に捧げなさい。主の大いなるバクタとの交わりによって、ヴァースデーヴァを礼拝し満足させる道が完全に理解される。」

Verse 3

श‍ृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥

家住者は、心静かな聖者たちに囲まれ、時にかなって信心深く、至上主とその化身（アヴァターラ）の物語の甘露を繰り返し聴くべきである。サットサンガによって、妻子などへの執着を少しずつ解き、夢から覚めた人のように自ずと離欲する。

Verse 4

श‍ृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥

家住者は、心静かな聖者たちに囲まれ、時にかなって信心深く、至上主とその化身（アヴァターラ）の物語の甘露を繰り返し聴くべきである。サットサンガによって、妻子などへの執着を少しずつ解き、夢から覚めた人のように自ずと離欲する。

Verse 5

यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डित: । विरक्तो रक्तवत्तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५ ॥

身と家を保つに足るだけ働きつつ、真に賢い者は人間社会にあっても内には執着せず、外には家事に深く関わっているように見えても、離欲の心で住する。

Verse 6

ज्ञातय: पितरौ पुत्रा भ्रातर: सुहृदोऽपरे । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्मम: ॥ ६ ॥

賢明な人は自らの生活の営みをきわめて簡素に保つべきである。友人や子、両親、兄弟などが助言しても、外には「はい、それでよい」と同意しつつ、内には執着を離れ、人生の目的を妨げる煩雑な暮らしを作らぬよう決意せよ。

Verse 7

दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत्सर्वमुपयुञ्जान एतत्कुर्यात्स्वतो बुध: ॥ ७ ॥

天より、地より、また大気より得られる富はすべて不落の主アチュタの創造である。それらをあまねく衆生の身命を支えるために用い、賢者は自らそのように行うべきである。

Verse 8

यावद् भ्र्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ ८ ॥

身を保ち命をつなぐに足るだけが、生きものの正当な取り分である。それ以上を「我がもの」と思う者は盗人であり、自然の法により罰を受けるに値する。

Verse 9

मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिका: । आत्मन: पुत्रवत् पश्येत्तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९ ॥

鹿、駱駝、驢、猿、鼠、蛇、鳥、蝿などの生きものを、自分の子のように見よ。子どもとこれら無垢の生類との隔たりは、実にどれほど小さいことか。

Verse 10

त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम् ॥ १० ॥

たとえ家住の身であっても、ダルマ・アルタ・カーマの三つを求めて過度に苦労してはならない。場所と時に応じ、主の恩寵により最小の努力で得られるもので身を保ち満足し、激烈な業（ウグラ・カルマ）に携わるな。

Verse 11

आश्वाघान्तेऽवसायिभ्य: कामान्संविभजेद्यथा । अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यत: ॥ ११ ॥

犬や堕落した者、さらにチャンダーラなどの不可触とされる者に至るまで、家住者は相応の必需を分け与えて養うべきである。家で最も深く執着する妻でさえ、客人と衆人を迎えるために供養の心で差し出すべきである。

Verse 12

जह्याद् यदर्थे स्वान्प्राणान्हन्याद्वा पितरं गुरुम् । तस्यां स्वत्वं स्‍त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जित: ॥ १२ ॥

人は妻を自分のものと深く思い込み、彼女のために自害したり、他者を殺したり、さらには両親や霊的師をも害することさえある。ゆえに、その妻への所有執着を捨て得る者は、誰にも征服されない至上主アジタをも征服する。

Verse 13

कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्‍वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व‍ तदीयरतिर्भार्या क्व‍ायमात्मा नभश्छदि: ॥ १३ ॥

正しく熟慮すれば、妻の身体への魅惑を捨てるべきである。その身体はついには小虫や糞、あるいは灰となるからだ。この取るに足らぬ肉体に何の価値があろう。虚空のように遍満する至上の存在は、いかに偉大であることか。

Verse 14

सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थै: कल्पयेद् वृत्तिमात्मन: । शेषे स्वत्वं त्यजन्प्राज्ञ: पदवीं महतामियात् ॥ १४ ॥

賢者は、主に捧げられた食であるプラサーダを食すること、あるいはパンチャ・スーナなどの祭祀の残りによって生計を立て、満ち足りるべきである。そうして身体への執着と所有意識を捨てるとき、彼は大霊魂（マハートマー）の位に堅固に定まる。

Verse 15

देवानृषीन् नृभूतानि पितृनात्मानमन्वहम् । स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥ १५ ॥

日々、自らの生計によって得た財をもって、神々、聖仙（リシ）、人々、生きとし生けるもの、祖霊、そして自己を、それぞれ別々に供養し礼拝すべきである。かくして、万有の心に住まう至上のプルシャを礼拝することになる。

Verse 16

यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्या: सर्वा: स्युर्यज्ञसम्पद: । वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६ ॥

財と知識などの資具が自らの支配下にあり、それによってヤジュニャの備えが整うなら、聖典の規定に従い、ヴァイターニカの作法でアグニホートラ等を行い、供物を火に捧げて、バガヴァーン—ヤジュニャ・プルシャ—を礼拝すべきである。

Verse 17

न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान्सर्वयज्ञभुक् । इज्येत हविषा राजन्यथा विप्रमुखे हुतै: ॥ १७ ॥

至上主は一切の供犠を味わうお方であり、火の口に投じられた供物も受け取られる。だが王よ、ふさわしいブラーフマナの口を通して、穀物とギーで作った佳き食を捧げるとき、主はさらに深く満足される。

Verse 18

तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हत: । तैस्तै: कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु ॥ १८ ॥

それゆえ王よ、まずブラーフマナと神々にふさわしくプラサーダを捧げ、満ち足りるまで供養せよ。その後、力に応じて他の生きものにもプラサーダを施せ。かくしてブラーフマナを通じ、万物の内に住まうクシェートラジュニャ（内在の主）を礼拝できる。

Verse 19

कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विज: । श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९ ॥

十分に富めるブラーフマナは、バードラ月後半の暗月（クリシュナ・パクシャ）に、財に応じて祖霊のためのシュラーダを行うべきである。同様に、アーシュヴィナ月のマハーラヤーの儀礼では、祖霊の縁者にも資力に応じて供養をなすべきである。

Verse 20

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

シュラーダは、北行・南行のサンクラーンティ、昼夜平分（ヴィシュヴァ）、ヴャティーパータ・ヨーガ、日損（ティティが三つ重なる日）、月食・日食、ドヴァーダシー、シュラヴァナ星宿の日に行うべきである。またアクシャヤ・トリティーヤー、カルティカ月白分のナヴァミー、ヘーマンタとシシラ季の四つのアシュタカー、マーガ月白分のサプタミー、マガー星宿と満月の合、満月またはほぼ満月（ラーカー／アヌマティ）が月名の由来となる星宿と結ぶ日にも行うべきである。さらにドヴァーダシーがアヌラーダー、シュラヴァナ、または三つのウッタラー星宿と結ぶとき、エーカーダシーが三つのウッタラー星宿と結ぶとき、そして最後に自らの生まれ星（ジャンマ・ナクシャトラ）またはシュラヴァナ星宿と結ぶ日にも、シュラーダを行うべきである。

Verse 21

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

マカラおよびカルカタのサンクラーンティ、メーシャとトゥラーのヴィシュヴァ、ヴャティーパータのヨーガ、日没の刻、三つのティティが合する日、月食・日食の時、ドヴァーダシー、そしてシュラヴァナ星宿の時に、シュラーダ（祖霊供養）を修すべきである。

Verse 22

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

また、アクシャヤ・トリティーヤー、カルティカ月白分の九日、ヘーマンタとシシラの季の四つのアシュタカー、マーガ月白分の七日、マガー星宿と満月の合、ラーカーおよびアヌマティの満月、さらに月名の由来となる星宿を伴う日にも、シュラーダを行うべきである。

Verse 23

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

ドヴァーダシーがアヌラーダ、シュラヴァナ、または三つのウッタラ星宿と合する時、またエーカーダシーが三つのウッタラと合する時にも、シュラーダを修すべきである。さらに、自身の生まれ星（ジャンマ・ナクシャトラ）またはシュラヴァナ星宿と合する日にも行うべきである。

Verse 24

त एते श्रेयस: काला नृणां श्रेयोविवर्धना: । कुर्यात्सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुष: ॥ २४ ॥

これらの時節はいずれも、人々にとってきわめて吉祥で、真の福徳を増し育てる。ゆえにその時には、全身全霊をもって善き行いを修すべきである。短い人の命においても、その功徳は決して空しくならない。

Verse 25

एषु स्‍नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् । पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥ २५ ॥

これらの時節に、ガンガーやヤムナー、また他の聖地で沐浴し、ジャパを唱え、ホーマを修し、誓戒を守り、至上主ならびにブラーフマナ、祖霊、デーヴァ、そして一切の生類を礼拝するなら、その布施は不滅の功徳となって永く実を結ぶ。

Verse 26

संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥ २६ ॥

ユディシュティラ王よ、自身・妻・子らのための定められたサンスカーラ（浄化儀礼）の時、また葬送と年忌のシュラーダッダの折には、前に説かれた吉祥の儀礼を法に従って行い、行為の果報が増すようにすべきである。

Verse 27

अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥

ナーラダ牟尼は続けた。「いま、ダルマの行が最もよく成就する地を語ろう。ふさわしいヴァイシュナヴァに出会える所こそ、あらゆる吉祥のための最上の聖地である。主の御神像（ヴィグラハ）が安置され、また苦行・学識・慈悲を備えたバラモンの家系がある地は、ことさらに清浄で吉祥である。」

Verse 28

अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥

ナーラダ牟尼は続けた。「いま、ダルマの行が最もよく成就する地を語ろう。ふさわしいヴァイシュナヴァに出会える所こそ、あらゆる吉祥のための最上の聖地である。主の御神像（ヴィグラハ）が安置され、また苦行・学識・慈悲を備えたバラモンの家系がある地は、ことさらに清浄で吉祥である。」

Verse 29

यत्र यत्र हरेरर्चा स देश: श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्य: पुराणेषु च विश्रुता: ॥ २९ ॥

どこであれハリへのアルチャー（礼拝）が正しく行われる地は、吉祥の拠り所である。またプラーナに名高いガンガーなどの聖なる河が流れる所では、なされるいかなる霊的行も必ず大いなる果を結ぶ。

Verse 30

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

プシュカルなどの聖なる湖、聖者の住まう地—クルクシェートラ、ガヤーの頂、プラヤーガ、プラハーアーシュラマ、ナイミシャーラニヤ、パールグー河畔、セートゥ、プラバーサ、クシャスタリー（ドヴァーラカー）、ヴァーラーナシー、マドゥプリー（マトゥラー）、パンパー、ビンドゥ・サローヴァラ、ナーラーヤナアーシュラマ（バダリカーシュラマ）、ナンダー河畔、シーターとラーマの隠棲地、そしてマヘーンドラやマラヤなどの山地—これらはすべて最上の聖地である。霊的向上を願う者は、ハリへの礼拝が行われる地をとりわけ、たびたび巡礼すべきである。そこにおいて行うダルマは千倍の果を結ぶ。

Verse 31

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

プシュカラなどの聖なる湖、また聖者たちが住まう聖地—クルクシェートラ、ガヤー、プラヤーガ、プラハーシュラマ；ナイミシャーラニヤ、パールグ河畔、セートゥバンダ、プラバ―サ、クシャスタリー（ドヴァーラカー）、ヴァーラーナシー、マドゥプリー（マトゥラー）、パンパー、ビンドゥ・サローヴァラ、ナーラーヤナーシュラマ（バダリー）、ナンダー河の岸、シュリー・ラーマと母シーターが身を寄せたチトラクータ等、さらにマヘーンドラ・マラヤ等の山岳地帯—これらは皆、最上の浄福の地である。同様に、ハリ（ラーダー・クリシュナ）の御神像が礼拝される所は、霊的向上を願うバクタがたびたび巡礼し奉仕すべきであり、そこで行うダルマは千倍の果報をもたらす。

Verse 32

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

プシュカラなどのティールタの聖池、またクルクシェートラ、ガヤー、プラヤーガ、プラハーシュラマ、ナイミシャーラニヤ、パールグ河畔、セートゥバンダ、プラバ―サ、クシャスタリー（ドヴァーラカー）、ヴァーラーナシー、マドゥプリー（マトゥラー）、パンパー、ビンドゥ・サローヴァラ、ナーラーヤナーシュラマ（バダリー）、ナンダー河岸、シーター＝ラーマのアーシュラマ（チトラクータ等）、そしてマヘーンドラ・マラヤの山地—これらは最上の聖地である。さらに、ハリ（ラーダー・クリシュナ）へのアルチャナー礼拝がある所へ、霊的善を求める者はたびたび赴くべきであり、そこでのダルマは千倍の果報をもたらす。

Verse 33

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

王よ、これらの地—ティールタの聖池、クシェートラ、山岳、アーシュラマ—は最も浄福に満ち、とりわけハリ（ラーダー・クリシュナ）へのアルチャナー礼拝が स्थापितされ、あるいは聖者が住まう所は殊勝である。至上の善（śreyas）を求める者は、たびたびそこを訪れ奉仕すべきである。そこにおけるダルマは、他所の千倍の果報をもたらす。

Verse 34

पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभि: पात्रवित्तमै: । हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ ३४ ॥

大地の王よ、受け取るにふさわしい者を見極める賢者たちは定めた。宇宙の動くものも動かぬものもその内に安住し、万物がそこから生ずる、ただ唯一の至上主ハリ、シュリー・クリシュナこそ、最上の受者である。ゆえに一切は彼に捧げられるべきである。

Verse 35

देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन्यदग्रपूजायां मत: पात्रतयाच्युत: ॥ ३५ ॥

ユディシュティラ王よ、あなたのラージャスーヤ祭には、神々、天の聖仙、数多の聖者、さらには梵天の四子までもが列席していた。だが「誰を最初に礼拝すべきか」と問われたとき、皆が一致して、不落の主アチュタ、シュリー・クリシュナこそが最初の崇敬（アグラ・プージャー）に最もふさわしいと定めた。

Verse 36

जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्‌घ्रिपो महान् । तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥ ३६ ॥

無数の生類で満ちたこの宇宙は、根が至上人格神アチュタ（シュリー・クリシュナ）である一本の樹のようである。ゆえにクリシュナを礼拝するだけで、あらゆる生命を礼敬し満たすことになる。

Verse 37

पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवता: । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३७ ॥

至上人格神は、人間・獣・鳥・聖仙・天人の身体という多くの住処を創造された。数知れぬそれらの形態すべてにおいて、主は生類とともにパラマートマーとして宿る。ゆえに主はプルシャ・アヴァターラと呼ばれる。

Verse 38

तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते । तस्मात्पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३८ ॥

ユディシュティラ王よ、あらゆる身体に宿る至霊は、個々の魂の理解力に応じて知性を授ける。ゆえに身体の内なる主は至霊である。知識・苦行・贖罪などの相対的な成熟に従い、至霊は魂に顕現する。

Verse 39

द‍ृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभि: कृता ॥ ३९ ॥

王よ、トレーター・ユガの初めに人々が互いに侮り合うさまを大聖仙たちが見て、正しい行為を保たせるため、諸供具を備えた寺院でのハリ（主）の神像礼拝が定められた。

Verse 40

ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया । उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४० ॥

時に初心の信者は信心をもって供具一式を捧げ、神像としてのハリを礼拝する。しかし正統なヴィシュヌの信者に嫉妬し敵意を抱くなら、主はその奉愛の奉仕に決して満足されない。

Verse 41

पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदु: । तपसा विद्यया तुष्टय‍ा धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१ ॥

ラージェーンドラよ、あらゆる人々の中で、相応しいブラーフマナこそ最上の受施者と知られる。苦行とヴェーダ学習と満足によって、彼はヴェーダをシュリー・ハリの御身のごとく担う。

Verse 42

नन्वस्य ब्राह्मणा राजन्कृष्णस्य जगदात्मन: । पुनन्त: पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२ ॥

王よ、これらのブラーフマナは宇宙の魂たるシュリー・クリシュナに属する。彼らは蓮華の御足の塵で三界を清めるゆえ、偉大なる神格のごとく、クリシュナご自身にさえ礼拝される。