Adhyaya 20

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते । अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ १ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「蓮華の眼をもつクリシュナよ、あなたは至上主。ゆえに、命令と禁令から成るヴェーダの教えはあなたの御命令です。それらは行為の徳と過を見定めて説き示します。」

Verse 2

वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । द्रव्यदेशवय:कालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥

ヴェーダによれば、人間社会のヴァルナ・アーシュラマにおける上位・下位の区分、またアヌローマ／プラティローマの結縁から生じる差異が説かれる。物質要素、場所、年齢、時節の分析にも福徳と罪が常に基準となり、さらにヴェーダは物質界の天界と地獄の存在をも明かす。

Verse 3

गुणदोषभिदाद‍ृष्टिमन्तरेण वचस्तव । नि:श्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३ ॥

福徳と罪の差別を見ずして、善を命じ悪を禁ずるヴェーダとしてのあなたの教えを、人はどう理解できましょうか。さらに、究竟に解脱を授ける権威ある聖典なくして、人はどうして人生の成就に至れましょう。

Verse 4

पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥

主よ、祖霊・神々・人々にとって、ヴェーダはあなたの授けた眼です。解脱や天界など直接経験を超える事柄、また万事の目的と手段を知るためには、あなたの法としてのヴェーダ聖典こそ最高の証明であり啓示なのです。

Verse 5

गुणदोषभिदाद‍ृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वत: । निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रम: ॥ ५ ॥

主よ、善と罪の区別はあなたご自身のヴェーダの智から生じるのであって、自ずと起こるものではありません。もし同じヴェーダが後にその区別を否定するなら、必ず混乱が生じます。

Verse 6

श्रीभगवानुवाच योगास्‍त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६ ॥

至上主は言われた。『愛しきウッダヴァよ、人が成就に至ることを望み、わたしは三つのヨーガの道を説いた。知の道、行為の道、そしてバクティ（献身）の道である。これら以外に高める手段はどこにもない。』

Verse 7

निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ ७ ॥

この三つの道のうち、物質生活に嫌気がさして果報を求める行為から離れた者にはジュニャーナ・ヨーガが勧められる。まだ嫌気がささず欲望が残る者は、カルマ・ヨーガによって成就を求めよ。

Verse 8

यद‍ृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु य: पुमान् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद: ॥ ८ ॥

もし何らかの幸運によって、わたしの栄光を聞き、唱えることに信が生じた者がいるなら、その者は世に強く厭うことも強く執着することもなく、わたしへの愛のバクティ・ヨーガによって成就を得る。

Verse 9

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥

果報を求める行為にまだ飽きておらず、またヴィシュヌのシュラヴァナ（聴聞）とキールタナ（唱名・讃歌）によって献身奉仕への味わいが目覚めていない限り、人はヴェーダの規定に従って行為すべきである。

Verse 10

स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशी:काम उद्धव । न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ १० ॥

ウッダヴァよ、自らの定められた義務（スヴァダルマ）に住し、ヴェーダの祭祀によって正しく礼拝しても、その果報を求めぬ者は天界に行かない。同様に、禁じられた行為をしなければ地獄にも行かない。

Verse 11

अस्मिंल्ल‍ोके वर्तमान: स्वधर्मस्थोऽनघ: शुचि: । ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भ‍‍क्तिं वा यद‍ृच्छया ॥ ११ ॥

この世に生きながら、定められた義務に住し、罪なく清らかな者は、澄みきった知を得る。あるいは幸運によって、わたしへのバクティ（献身）を得る。

Verse 12

स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२ ॥

天界の者も地獄の者も、この地上で人として生まれることを望む。人の生は、超越の知とバクティ（神への愛）を成就しやすいが、天身や獄身ではその両方を十分に果たしがたいからである。

Verse 13

न नर: स्वर्गतिं काङ्‍क्षेन्नारकीं वा विचक्षण: । नेमं लोकं च काङ्‍क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ १३ ॥

賢明な人は天界への昇進も地獄の住まいも望むべきではない。さらに、身体への執着に呑まれてこの世に永住を願ってはならない。そうすれば真の利益を愚かにも見失うからである。

Verse 14

एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत स: । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम् ॥ १४ ॥

賢者は、死が来る前に不死の至福のため努力すべきだと知り、怠ってはならない。死すべきこの身であっても、人生の成就を授けうるからである。

Verse 15

छिद्यमानं यमैरेतै: कृतनीडं वनस्पतिम् । खग: स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पट: ॥ १५ ॥

死神ヤマのごとき残酷な者が巣のある木を切り倒すとき、執着なき鳥は住処を捨て、他所で安穏と幸福を得る。

Verse 16

अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वायुर्भयवेपथु: । मुक्तसङ्ग: परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६ ॥

昼夜の移ろいが寿命を削っていると悟り、恐れに身を震わせよ。こうして執着と欲を捨て、至上主を知り、完全な安らぎに至る。

Verse 17

नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ १७ ॥

人身はあらゆる益を授け得るが、得難い稀有の賜物であり、しかも自然の法により与えられる。これは精巧な舟で、霊性の師が船長、至上主の教えが追い風である。これらの利を得ながら輪廻の大海を渡らぬ者は、自らの魂を殺す者である。

Verse 18

यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्त: संयतेन्द्रिय: । अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मन: ॥ १८ ॥

物質的幸福を求める一切の企てに倦み、離欲して諸感官を制したなら、修習によってヨーギーは心を霊的境地に揺るぎなく定めるべきである。

Verse 19

धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदश्वनवस्थितम् । अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ॥ १९ ॥

霊的に保たれている心が、定まらぬ馬のようにふと逸れるときは、怠らず、定められた方法に従って注意深くそれを自己の支配下へ戻すべきである。

Verse 20

मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रिय: । सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ॥ २० ॥

心の働きの真の目的を決して見失ってはならない。プラーナと諸感官を制し、サットヴァにより強められた बुद्धि（知性）によって、心を真我（アートマン）の支配下に導け。

Verse 21

एष वै परमो योगो मनस: सङ्ग्रह: स्मृत: । हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहु: ॥ २१ ॥

これこそ至上のヨーガ、すなわち心の収攝である。熟練の騎手が荒ぶる馬を馴らすため、ひととき好きにさせてから手綱を引き、徐々に望む道へ導くように、心の動きと欲求を注意深く観察し、次第に完全な制御へと導くべきである。

Verse 22

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमत: । भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत् प्रसीदति ॥ २२ ॥

心が霊的な満足に安住するまで、サーンキヤの分析によって、あらゆる物質的対象の無常を順次と逆次の両面から観察せよ。自然の進行的な創造の働きと、退行的な滅尽の働きを絶えず観照すべきである。

Verse 23

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिन: । मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ २३ ॥

この世のはかなさと幻影性に嫌気がさして離欲した人は、霊的師の教えに導かれ、世間の本性を繰り返し観察し、ついには物質への偽りの同一視を捨て去る。

Verse 24

यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मन: ॥ २४ ॥

ヤマなどのヨーガの道、論理と霊的学び、あるいは我への礼拝と奉仕によって、心を常にヨーガの目標たる至上主の想念に結びつけよ。この目的のために他の手段を用いてはならない。

Verse 25

यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥

もしヨーギーが一時の不注意から、誤って忌むべき行為をしてしまったなら、まさにヨーガの修行そのものによってその罪の反動を焼き尽くし、決して他の手段に頼ってはならない。

Verse 26

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियम: कृत: । गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥

各々の霊的立場にふさわしい務めに堅く住することこそ真の徳（功徳）であり、それを怠れば罪となると明言される。この功罪の規準を受け入れ、感官享楽との過去の交わりを捨てたいと誠実に願う者は、本性として不浄な物質的行為を制御できる。

Verse 27

जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥

わが栄光の物語に信が芽生え、あらゆる物質的行為に倦み、感官の享楽が苦をもたらすと知りつつ、なお完全には捨てきれないとき、わが भक्तは喜びを保ち、深い信と堅固な決意をもって愛によりわたしを礼拝すべきである。たとえ時に享楽に関わっても、その結末が苦であると知り、真摯に悔い改める。

Verse 28

जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥

わが栄光の物語に信が芽生え、あらゆる物質的行為に倦み、感官の享楽が苦をもたらすと知りつつ、なお完全には捨てきれないとき、わが भक्तは喜びを保ち、深い信と堅固な決意をもって愛によりわたしを礼拝すべきである。たとえ時に享楽に関わっても、その結末が苦であると知り、真摯に悔い改める。

Verse 29

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुने: । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ २९ ॥

わたしが説いたバクティ・ヨーガによって賢者が絶えずわたしを礼拝するとき、その心はわたしのうちに堅く安住する。ゆえに心中のあらゆる物質的欲望は滅び去る。

Verse 30

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि द‍ृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३० ॥

わたしを万有のアートマンたる至上人格神として観ずるとき、心の結び目は破れ、あらゆる疑いは断たれ、業の連鎖は滅してゆく。

Verse 31

तस्मान्मद्भ‍‍क्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन: । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्राय: श्रेयो भवेदिह ॥ ३१ ॥

ゆえに、わたしへの愛のバクティ奉仕に励み、心をわたしに定めたヨーギーにとって、この世で最高の成就に至る手段は、概して知識の修習でも離欲でもない。

Verse 32

यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भ‍‍क्तियोगेन मद्भ‍क्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥

業、苦行、知と離欲、神秘ヨーガ、布施、法の務め、その他の手段によって得られるいかなる功徳も、わが भक्तはわたしへのバクティ・ヨーガによって容易に得る。

Verse 33

यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भ‍‍क्तियोगेन मद्भ‍क्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥

そして、もし何らかの縁で、わが भक्तが天界、解脱、あるいはわが住処への居住を望むなら、それらの恩寵もまた、わたしへのバクティ・ヨーガによって容易に得る。

Verse 34

न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४ ॥

わが一途な भक्तたちは、聖なる行いと深い叡智を備え、ただわたしにのみ身を捧げ、わたし以外を求めない。たとえわたしが再生なき解脱（カイヴァリヤ）を授けようとも、彼らは受け取らない。

Verse 35

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्नि:श्रेयसमनल्पकम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३५ ॥

完全な無執着こそが至上の解脱の境地であると言われる。ゆえに、欲望なく報いを求めぬ者は、わたしへの清らかなバクティを得るべきである。

Verse 36

न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भ‍वा गुणा: । साधूनां समचित्तानां बुद्धे: परमुपेयुषाम् ॥ ३६ ॥

わたしに一途に帰依する者たち—あらゆる境遇に心平等な聖者で、物質的知性の及ばぬ至上主たるわたしに到達した者—には、世の善悪から生じる功徳と罪は存在しない。

Verse 37

एवमेतान् मया दिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथ: । क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदु: ॥ ३७ ॥

わたしが自ら示したこれらの道を真摯に実践する者は、迷妄から安穏を得る。さらにわたしの住処に至って、絶対真理（至上ブラフマン）を完全に悟る。