Adhyaya 19

Verse 1

श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥

至上主は言われた。真の学びと聖典の聴聞に恵まれ、自制し、臆測の推論に溺れぬ者は、この世界がただ我によって支えられていると悟り、さらにその知識さえも我に委ねよ。

Verse 2

ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥

賢者にとって、愛すべきはただ我のみ—我こそが真の利益であり目的である。天界も解脱も我のうちにある。愛しき者よ、我を離れて真の目標はない。

Verse 3

ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥

知識と実現智において成就した者は、我が至高の境地を知る。ゆえに真の智者は我に最も愛される。彼は知によって我を己の内に宿し、抱くからである。

Verse 4

तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥

苦行、聖地巡礼、ジャパ（聖名誦持）、布施、その他の浄化の行は、それ自体では、真の霊的知識のわずかな分け前によって成就されるあの完成をもたらすに足りない。

Verse 5

तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥

それゆえウッダヴァよ、霊的知とともに真の自己を悟り、ジュニャーナとヴィジュニャーナに満ちて、内なるバクティの情（バーヴァ）をもって我を礼拝せよ。

Verse 6

ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥

ジュニャーナとヴィジュニャーナの供犠によって、聖仙たちは自己の内にパラマートマンとして我を礼拝し、我こそ一切の供犠の主であるゆえに成就を得た。

Verse 7

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥

ウッダヴァよ、創造・維持・滅尽という三重の変化はあなたに依り立つ。始まりと終わりの間に立つマーヤーは、束縛と解脱の双方を超えたあなたに触れない。世に見える生起などの変化はそのマーヤーのもの—あなたに何の関わりがあろうか。実在しないものは、その始めと終わりの間にのみ現れる。

Verse 8

श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「宇宙の主よ、宇宙そのものを御身とする方よ、このプラーナの広大で完全に清らかな知—離欲と実証の智慧を備えたそれ—を私に説き、さらに大いなる魂さえ求め究めるあなたのバクティ・ヨーガもお示しください。」

Verse 9

ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥

輪廻の旅路の主よ、私は恐ろしい三重の苦しみに打たれ、内に燃えています。灼熱を遮る傘であり、甘露の雨を降らせるあなたの蓮華の御足の一対のほか、拠り所は見いだせません。

Verse 10

दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥

おお大いなる魂よ、この者は時の蛇に噛まれてこの穴に落ち、些細な快楽への激しい渇きに焼かれている。慈悲をもって彼を引き上げ、解脱へ導くあなたの言葉で潤してほしい。

Verse 11

श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥

至上主は言われた。「このように昔、アジャータシャトル王（ユディシュティラ）は、我らが皆注意深く聞く中で、ダルマを支える者の中で最勝のビーシュマに問いかけた。」

Verse 12

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥

バーラタの戦が終わった後、親しい友の死に打ちひしがれた王は多くのダルマの教えを聞き、ついでとりわけ解脱のダルマについて問い尋ねた。

Verse 13

तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥

今、デーヴァヴラタ（ビーシュマ）の祭儀で聞いたそれらの原理を汝に語ろう。そこには知、離欲、体得された理解、信、そしてバクティ（信愛）が満ちている。

Verse 14

नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥

これが我が確定した知見である。すべての存在の中に九・十一・五・三の原理を観じ、さらにその中に現前する「一」—至上の実在—をも観ずる、そのようなものが真の知である。

Verse 15

एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥

これこそ真の悟りの知である。三つのグナから成るあらゆる存在状態の維持・生成・消滅を明らかに観ずる。そのような智慧に、一面的な見解は及ばない。

Verse 16

आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥

初めにも、終わりにも、そして中ほどにも在り、創造者と被造物の双方に遍満し、溶帰（プララヤ）において被造物が帰滅してもなお残るもの—それのみが真実の存在（サット）である。

Verse 17

श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥

シュルティ（啓示聖典）、直接知覚、伝承（歴史的伝統）、推理—この四つが認識の根拠（プラマーナ）とされる。だがそれらは絶対に固定されず解釈も分かれるゆえ、賢者はただの論争的思弁から離れる。

Verse 18

कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥

業の果は必ず変転するゆえ、この世のあらゆるもの—最下の境遇から梵天ブラフマーに至るまで—はついに不吉へと帰する。ゆえに洞察ある者は、未だ現れぬものさえ既に見たかのように観じ、かかる成就はすべて無常と知る。

Verse 19

भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥

罪なき者よ、汝が聞いて喜ぶゆえ、我はすでにバクティ・ヨーガを説いた。いま再び、我への信愛（マド・バクティ）が生じる最高の因を語ろう。

Verse 20

श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥

わが甘露のごとき物語への信、わが栄光を絶えず唱えること、わが礼拝への揺るがぬ専心、そして讃歌によってわたしを讃える祈り—これらにより、わたしへのバクティは養われ確立される。

Verse 21

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥

敬虔に心を込めてわたしに奉仕し、全身でひれ伏して礼拝し、わが信徒を（わたしへの礼拝にも）勝って尊び、あらゆる生きものを「わたしと縁あるもの」と見なす—これらはバクティの相である。

Verse 22

मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥

身のはたらきをわたしのために用い、言葉でわが徳を語り、心をわたしに捧げ、利己の欲望をことごとく捨てる—これらもまたバクティの肢である。

Verse 23

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥

わたしのために財の利得を捨て、享楽と私的な幸福さえも離れる。礼拝、施し、供犠、真言の誦持、誓戒、苦行—何を行うにせよ、わたしのためになされるなら、それこそ真の霊的修行である。

Verse 24

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥

ウッダヴァよ、このようなダルマの実践によって、己をわたしに捧げた人々には、わたしへのバクティが生じる。そうなれば、なお達すべき別の目的が何か残ろうか。

Verse 25

यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥

心が自己／主に捧げられてその内に定まり、静まり、サットヴァによって養われ強められるとき、自然に真のダルマ、実現された智、離欲、そして霊的な威徳を得る。

Verse 26

यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥

しかし心が真に（自己／主へ）捧げられていないと、感官を通して対象と分別を追い回し、ラジャスに染まり、虚なるものに依りかかる。これを意識の転倒した状態と知れ。

Verse 27

धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥

わたしは宣言した。真のダルマとは、わたしへのバクティを呼び覚ますもの。真の智とは、自己の一体性を観ずること。グナに染まらぬ無執着が離欲であり、アニマーに始まる神通の成就はわたしの威徳である。

Verse 28

श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「おおクリシュナ、苦しみを取り去る御方よ。ヤマは幾種と説かれますか。ニヤマとは何ですか。シャマとは何、ダマとは何ですか。」

Verse 29

का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥

主よ、真の忍受（ティティクシャー）とは何であり、堅忍（ドゥリティ）とは何ですか。布施とは何、苦行（タパス）とは何、真の勇気とは何ですか。真実とは何であり、宇宙の秩序にかなう真実性であるリタとは何と呼ばれますか。真の捨離とは何、真の富とは何、そして最も望ましい精進とは何ですか。

Verse 30

को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥

尊き主よ、ヤジュニャ（祭祀）とは何であり、真のダクシナー（正しい供養）とは何でしょうか。人の真の力とは何ですか。ケーシャヴァよ、真の富と真の利得とは何ですか。真の知、より高き慎み、そして至高のシュリー（美と繁栄）とは何でしょうか。

Verse 31

किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥

幸福とは何であり、苦しみとは何でしょうか。真に学識ある者は誰で、愚かな者は誰ですか。正しい道はどれで、迷いの脇道はどれですか。天界とは何で、地獄とは何でしょうか。

Verse 32

को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥

真の友とは誰で、真の家とは何でしょうか。真に富める者は誰で、貧しい者は誰ですか。吝嗇な者は誰で、真の主は誰ですか。聖者の主よ、これらの問いと、その反対もどうか説き明かしてください。そこで至上主は語られた。

Verse 33

अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥

非暴力、真実、不盗、無執着、慎み、そして蓄えないこと。ヴェーダへの信、梵行、規律ある沈黙、堅固さ、赦し、無畏—これらは高める徳として修めるべきである。

Verse 34

शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥

清浄、マントラの唱誦（ジャパ）、苦行、火供（ホーマ）、信をもって客をもてなすこと、そして我への礼拝。聖地巡礼、他者の益のための努力、満足、師への奉仕—これらもまた聖なる修行である。

Verse 35

एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥

これらのヤマとニヤマは、合わせて十二として、対となる修行規範として記憶されている。愛しきウッダヴァよ、人が敬って実践すれば、各々の目的に応じて望む果報をまことに与える。

Verse 36

शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥

シャマとは、知性をわたしに安住させること。ダマとは、感官を制すること。ティティクシャーとは、苦を忍耐すること。ドゥリティとは、舌と性欲の根を征服すること。

Verse 37

दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥

罰しようとする衝動を置くことが最高の布施である。欲情を捨てることが真の苦行と説かれる。己の条件づけられた性を征服することが真の勇であり、真実とは一切の存在を平等の眼で観ることだ。

Verse 38

अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥

さらに、心地よく真実なる言葉は賢者に称えられる。行為における無執着が清浄であり、真の放棄とは「我がもの」という所有心と利己の主張を捨てることだ。

Verse 39

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥

人にとってダルマこそ最も愛すべき富である。至上主たるわたし自身がヤジュニャ（供犠）である。真のダクシナーは霊的知識の伝授であり、最高の力はプラーナーヤーマ、すなわち生命気の制御である。

Verse 40

भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥

わたしの真の富とは神聖なる主権であり、真の利得とはわたしへの最高のバクティである。真の知とは自己の内の差別意識を滅すること、真の慎みとは為すべからざる行いに嫌悪と恥を抱くことである。

Verse 41

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥

真の繁栄とは、自立などの徳を養い、依存を離れること。真の幸福とは、快と苦の双方を超えること。真の苦しみとは、感官の快楽を渇望し、快に依りかかること。真の学者とは、束縛と解脱を知る者である。

Verse 42

मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥

愚か者とは、身体とその付随物を「我」と同一視する者。真の道とは、ヴェーダに示されたわたしの教えである。誤った道とは、心の散乱と動揺である。天界とは、サットヴァ（善性）の高まりと優勢である。

Verse 43

नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥

友よ、地獄とは無明の闇が膨れ上がること。わたしこそ汝の真の善友であり霊的師である。この人身こそ汝の真の住まいであり、善き徳に富む者こそ真に富める者と呼ばれる。

Verse 44

दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥

真に貧しいのは満足を知らぬ者、真に吝嗇なのは感官を制せぬ者である。真の主とは、知性がグナに執着しない者であり、グナへの執着こそその反対—隷属である。

Verse 45

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥

ウッダヴァよ、汝の問いはすべて正しく説き明かされた。これ以上詳述して何になろう。徳と過のしるしはこれである――「善・悪」と分別して見る傾向そのものが過失であり、真の善とはその二つを離れることである。