Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥

ナーラダは言った。「神々の中の神よ、万有を養う方よ、最初に生まれし者よ、あなたに敬礼いたします。どうか個我（アートマン）と至我（パラマートマン）の真理へと明確に導く超越の知をお示しください。」

Verse 2

यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥

父上、主よ、この顕現した世界の相をありのままにお説きください。いかなる形をもち、何を基盤とし、何から創られ、いかに保たれ、そしてすべては誰の主宰のもとで行われるのですか。

Verse 3

सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥

父上、主よ、過去・未来・現在のすべてをあなたは知っておられます。全宇宙はあなたの智に収まり、掌の果実のように明らかで、あなたの御手の内にあります。

Verse 4

यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥

父上、あなたの知の源は何ですか。あなたは誰の護りのもとに立ち、誰のもとで働いておられるのですか。あなたの真の位は何ですか。あなたは自らの力、すなわちアートマ・マーायाによって、物質要素を用い、ただ一人で万有を創造するのですか。

Verse 5

आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥

自足なる御方よ、あなたは自ら万物を顕し、誰にも屈しません。蜘蛛が労せず自らの力で網を張るように、あなたも自らのアートマ・シャクティに依って、他の助けなく創造されます。

Verse 6

नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥

大いなる主よ、私は優劣や同等を知りません。名・形・性質によって理解されるもの—常住であれ無常であれ、有であれ無であれ—それらはあなた以外のいかなる源からも生じず、ただあなたからのみ現れます。

Verse 7

स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥

あなたは完全な専心のもとで苛烈な苦行を修められた。ゆえに創造の業において力あるあなたであっても、あなたより強大な者がいるのではと私たちは疑ってしまう。

Verse 8

एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥

全知にして万有の主よ。私が尋ねたすべてを、どうか慈しみをもって教え諭してください。弟子として正しく理解できるように。

Verse 9

ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥

ブラフマーは言った。「慈悲深き我が子ナーラダよ、その問いはまことに正しい。穏やかな者よ、私自身も至上主バガヴァーンの威力を見極めるよう促されているのだ。」

Verse 10

नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥

友よ、あなたが私について語ったことは偽りではない。私を超える究極の真理、すなわちバガヴァーンを知らぬかぎり、人は私の強大な働きを見て必ず迷妄に陥るのだ。

Verse 11

येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥

その自らの光輝によって宇宙は照らされ、同じ光輝によって私も創造を輝かせる。太陽が現れると、火、月、天空、諸惑星、また瞬く星々がそれぞれの明るさを現すように。

Verse 12

तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥

至上主バガヴァーン・ヴァースデーヴァ、聖クリシュナに礼拝し、瞑想する。彼の征服し難いマーヤーにより、人々は私を世界の師と呼ぶ。

Verse 13

विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥

主のマーヤーは恥じて、御目の前に立つことすらできない。だがそれに惑わされた愚かな者は「我」「我がもの」と妄語する。

Verse 14

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥

物質・行為・時・本性・ジーヴァは、すべてヴァースデーヴァの分かたれた部分である。ブラフマンよ、真実にはそれ以外の独立した価値はない。

Verse 15

नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥

ヴェーダはナーラーヤナを究極とし、神々はナーラーヤナの身体の肢として生まれた奉仕者である。諸世界も祭祀も、ただナーラーヤナを喜ばせるためにある。

Verse 16

नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥

ヨーガはナーラーヤナを目指し、苦行もナーラーヤナのため。超越の智はナーラーヤナを垣間見るためであり、究極の到達はナーラーヤナの王国に入ること。

Verse 17

तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥

万物を見そなわし、不変にして一切の魂なる主のただ一つの御眼差しに प्रेरされ、私は主がすでに創られた創造を顕現する。私自身もまた、ただ主によって創られた。

Verse 18

सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥

至上主は本来、物質の諸グナを超越するが、宇宙の創造・維持・滅尽のために、自らのマーヤーによってサットヴァ・ラジャス・タマスの三グナを受け入れられる。

Verse 19

कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥

この三つのグナは、物質・知識・行為として展開し、本来つねに超越しているジーヴァを因果の鎖に縛り、「行為者」としての責を負わせる。

Verse 20

स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥

ブラーフマナよ、ナーラダよ。このアドホークシャジャなる主は、三つのグナの徴によって衆生の感官を超えておられる。されど主は自らのしるしによって知られ、万有の、そして私の主宰者である。

Verse 21

कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यद‍ृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥

アートマンよ、マーヤーの主は自らの力によって永遠の時、カルマ（ジーヴァの運命）、そして各々の性質を創り出し、自在の御意志によりそれらを顕し、また独立して再び融け入らせる。

Verse 22

कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥

最初のプルシャ（カーラṇārṇavaśāyī・ヴィシュヌ）が顕現すると、マハット・タットヴァが現れる。ついで時（カーラ）が顕れ、その流れの中で三グナが本性により交錯し変化し、プルシャの統御のもとでカルマの働きが生じる。

Verse 23

महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥

マハット・タットヴァが攪拌されると物質的活動が生じる。まずサットヴァとラジャスの増勢によって変化が起こり、のちにタマスが優勢となって、物質とその認識、そして物質的知に基づく諸活動が現れる。

Verse 24

सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्‍त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥

それは変化して「アハンカーラ（我執）」と呼ばれ、三種となる――ヴァイカーリカ、タイジャサ、ターマサ。主よ、この区分は物質を生む力・知を生む力・行為を導く力として知られる。ナーラダよ、汝はこれを理解するに足る。

Verse 25

तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृद‍ृश्ययो: ॥ २५ ॥

ターマサのアハンカーラ（ブーターディ）が変化すると、五大の第一であるアーカーシャ（虚空）が生じる。その微細相は「シャブダ（音）」という性質であり、見る者と見られるものとの関係を示す徴である。

Verse 26

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

アーカーシャが変化すると、触の性質をもつヴァーユ（風）が生じ、前の継起により音も備え、プラーナ・オージャス・耐力・力の基となる。ヴァーユが時・業・本性に従って変化すると、形（色）をもつテージャス（火）が生じ、触と音も併せ持つ。テージャスが変化すると、味（ラサ）を本質とする水が現れ、形・触・音も備える。さらに水が特に変化すると、香をもつプリティヴィー（地）が現れ、前の継起により味・触・音・形の諸性質を具える。

Verse 27

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

虚空（アーカーシャ）が変化すると、触の性質をもつ風（ヴァーユ）が生じる。さらに先行する連鎖により、風には音も備わり、プラーナ（生命気）、オージャス（精力）、サハ（耐力）、バラ（力）が現れる。風が時・業・自性に従って変化すると、テージャス（火）が生まれ、形（色）をもち、触と音も具える。火が変化すると、味を本質とする水が顕れ、形・触・響き（音）を備える。水が変化すると、香りをもつ地が現れ、先と同様に味・触・音・形の諸徳を具える。

Verse 28

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

テージャス（火）が変化すると、味を本質とする水が顕れる。先行する連鎖により、水は形（色）と触、そして響き（ghoṣa）をも備える。

Verse 29

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

水が変化すると、特相として香りをもつ地が現れる。先行する連鎖により、地は味・触・音・形（色）の諸徳を具える。

Verse 30

वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥

善性（ヴァイカーリカ）からマナス（心）が生じ、さらに身体の動きを司る十柱のヴァイカーリカ神々が現れた。すなわち方位の主、ヴァーユ、スーリヤ、プラチェータス（ヴァルナ）、アシュヴィニー双子、アグニ、インドラ、ウペーンドラ（ヴァーマナ／ヴィシュヌ）、ミトラ、そしてプラジャーパティ（ブラフマー）である。

Verse 31

तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणद‍ृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्‌घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥

ラジャス（タイジャサ）が変化すると、十の感官が生じる。さらに同じタイジャサから、知の力と行為の力、ブッディ（知性）とプラーナ（生命気）も現れる。十の器官とは、耳・皮膚・鼻・眼・舌・言葉・手・生殖器・足・排泄口である。

Verse 32

यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥

おおナーラダよ、梵を知る者の中の最勝者よ。元素・感官・心・自然のグナがまだ結び合わぬかぎり、身体という器の形は成り立たない。

Verse 33

तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥

かくして、至上主（バガヴァーン）のシャクティに促され万有が相互に結合すると、創造の主因と従因であるサットとアサットの両面を受けて、この宇宙は確かに現れた。

Verse 34

वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥

かくして幾千ものユガの群れのあいだ、諸宇宙は水（因果の大海）に横たわっていた。やがて時・業・自性として在す生命の主がそれぞれに入り、無生を完全に生動させた。

Verse 35

स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्‌घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥

そのプルシャ（マハー・ヴィシュヌ）は因果海に横たわりつつもそこから現れ、宇宙の卵を裂いて、ヒラニヤガルバとして各宇宙に入り、千の足・腕・眼・口・頭を備えたヴィラートの姿を取った。

Verse 36

यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥

大いなる賢者たちは、この宇宙の全惑星界が主の宇宙身（ヴィラート）の諸肢の顕現であると観ずる。腰などより下に七界、臀などより上に七界がある。

Verse 37

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्‍भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥

主の口はブラーフマナ、御腕はクシャトリヤ、御腿はヴァイシャ、そして御足よりシュードラが生まれた。

Verse 38

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥

ブールローカなど下界は主の御足に、ブヴァルローカは御臍に、さらに高きスヴァルローカとマハルローカは至上主の御心と御胸に宿る。

Verse 39

ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥

主の宇宙形体において、胸の前面から首にかけてジャナローカとタポローカがあり、頭上には最上のサティヤローカがある。だが霊的惑星たるブラフマローカは永遠である。

Verse 40

तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥

愛しきナーラダよ、十四界のうち七つは下界である。アタラは腰に、ヴィタラは腿に、スータラは膝に、タラータラは脛に、マハータラは足首に、ラサータラは足の甲に、そしてパーターラは足裏にある。かくして主のヴィラート形体は一切の世界に満ちている。

Verse 41

तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥

愛しきナーラダよ、十四界のうち七つは下界である。アタラは腰に、ヴィタラは腿に、スータラは膝に、タラータラは脛に、マハータラは足首に、ラサータラは足の甲に、そしてパーターラは足裏にある。かくして主のヴィラート形体は一切の世界に満ちている。

Verse 42

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥

ある者は全宇宙の諸世界を三つに分ける。足（地上まで）をブールローカ、臍をブヴァルローカ、胸から頭頂までをスヴァルローカとし、至上人格の御身にかく配すると説く。