Chapter 14: Gunatraya Vibhaga Yoga

Verse 1

श्रीभगवानुवाच । परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम...

世尊は言われた。「さらにまた、私は至上の智、あらゆる智の中で最上のものを説こう。それを知って、すべての牟尼（聖賢）は最高の成就に到達した。」

Verse 2

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४.२ ॥

この智に依りて、彼らは我と同質に至る。創造の時にも生まれず、壊滅の時にも動揺しない。

Verse 3

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४.३ ॥

大ブラフマンはわが胎である。そこにわたしは種子を置く。そこから一切の生類の生起が生ずる、バーラタよ。

Verse 4

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४.४ ॥

あらゆる胎において、クンティーの子よ、いかなる形相が生まれようとも、それらの大ブラフマンが胎であり、わたしが種子を授ける父である。

Verse 5

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥

サットヴァ、ラジャス、タマスという、プラクリティより生じた三つのグナは、偉大なる腕の者よ、この身において不滅の具身者を縛る。

Verse 6

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४.६ ॥

その中でサットヴァは、清浄であるがゆえに光明をもたらし、病なきもの。罪なき者よ、それは楽への執着と知への執着によって縛る。

Verse 7

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४.७ ॥

ラジャスは欲望を本性とし、渇愛と執着から生ずると知れ。クンティーの子よ、それは行為への執着によって具身者を縛る。

Verse 8

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४.८ ॥

タマスは無明より生じ、すべての有身の者を迷わせると知れ。バーラタよ、それは不注意（放逸）・怠惰・睡眠によって縛りつける。

Verse 9

सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ १४.९ ॥

サットヴァは安楽に結びつけ、ラジャスは行為に結びつける、バーラタよ。だがタマスは知を覆い、放逸に結びつける。

Verse 10

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४.१० ॥

バーラタよ、ラジャスとタマスを圧してサットヴァが優勢となる。サットヴァとタマスを圧してラジャスが、またサットヴァとラジャスを圧してタマスが、同様に優勢となる。

Verse 11

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४.११ ॥

この身体のあらゆる門に光が生じるとき、そのときサットヴァが増大したと知るべし、と説かれる。

Verse 12

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४.१२ ॥

貪欲、活動性、諸行為の着手、落ち着きのなさ、渇望——バーラタ族の雄よ、ラジャスが増大するとこれらが生じる。

Verse 13

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४.१३ ॥

クル族の歓喜よ、タマスが増大するとき、無光（闇）と不活動、怠慢、そして迷妄が生起する。

Verse 14

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४.१४ ॥

身体を持つ者がサットヴァの優勢のうちに滅（死）に至るとき、そのとき彼は、最高を知る者たちの清浄なる世界に到達する。

Verse 15

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४.१५ ॥

ラジャスのうちに滅（死）に至れば、行為に執着する者たちの間に生まれる。同様に、タマスのうちに没した者は、迷妄の胎（愚昧なる生類）に生まれる。

Verse 16

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥

善き行為の果はサットヴァ的で清浄であると言われる。ラジャスの果は苦であり、タマスの果は無知である。

Verse 17

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४.१७ ॥

サットヴァからは知が生じ、ラジャスからは貪欲が生じる。タマスからは怠慢と迷妄が生じ、また無知も生じる。

Verse 18

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४.१८ ॥

サットヴァに安住する者は上へと赴き、ラジャスの者は中間にとどまる。最も下劣な性質の働き（タマス）に住する者は下へと堕ちる。

Verse 19

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४.१९ ॥

見る者が、グナ以外に行為者はないと如実に観じ、さらにグナを超えたものを知るとき、その者はわが本性（わが境地）に到達する。

Verse 20

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४.२० ॥

身体から生じたこれら三つのグナを超越して、具身者は生・死・老・苦から解放され、不死を味わう。

Verse 21

अर्जुन उवाच । कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४.२१ ॥

アルジュナは言った。「主よ、これら三つのグナを超えた者は、いかなる徴によって知られるのでしょうか。その行いはいかなるもので、またどのようにしてこの三つのグナを超えるのでしょうか。」

Verse 22

श्रीभगवानुवाच । प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥

世尊は言われた。「パーンドゥの子よ、光明と活動と迷妄とが現れても彼は憎まず、それらが退いたときにもまた渇望しない。」

Verse 23

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४.२३ ॥

彼は無関心であるかのように坐し、グナ（諸性質）によって揺り動かされない。「グナがただ働いているだけだ」と知って、堅く安住し、動揺しない。

Verse 24

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४.२४ ॥

苦と楽とに等しく、安らかに自らを保ち、土塊・石・黄金を同一に観る。好ましいものも好ましくないものも等しく、非難と称賛にも等しい、堅固なる人である。

Verse 25

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४.२५ ॥

名誉と不名誉に等しく、友の側にも敵の側にも等しく、あらゆる我執の企てを捨てた者——その人はグナを超えた者と説かれる。

Verse 26

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥

また、揺るぎないバクティ・ヨーガによってわたしに仕え奉る者は、これらのグナを超えて、ブラフマンとなるにふさわしい境地に至る。

Verse 27

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४.२७ ॥

なぜなら、わたしはブラフマンの拠り所であり、不死と不滅の拠り所であり、永遠のダルマの拠り所であり、また混じりけなき至福の拠り所だからである。