Adhyaya 106

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षडधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुः ईश्वर उवाच नगरादिकवास्तुश् च वक्ष्ये राज्यादिवृद्धये योजनं योजनार्धं वा तदर्थं स्थानमाश्रयेत्

かくして『アグニ・マハープラーナ』において、「家屋等のヴァーストゥ」と名づけられた第百五章は終わる。ここに第百六章「都市等のヴァーストゥ」が始まる。主（イーシュヴァラ）は言われた。「国土とその資源の増大・繁栄のため、都市および関連する聚落のヴァーストゥの法を説こう。そのためには、広さ一ヨージャナ、または半ヨージャナの適切な地を選び、これに依拠して定住すべきである。」

Verse 2

हनमिति घ धर्मः कलिश्चेत्यादिः, मृतिर्धनमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आयुः प्रावाह्यशस्यानीति ख , छ च भोगं च पत्यं चेति ख , छ च द्वारतः प्रोक्त इति घ भोजनार्धन्तदर्धं च इति घ , ङ च अभ्यर्च्य वास्तु नगरं प्राकाराद्यन्तु कारयेत् ईशादित्रिंशत्पदके पूर्वद्वारं च सूर्यके

「ハナ」（かく）：Gha写本では「ダルマ、カリ等」から読み始め、末尾の「ムリティ、ダナ」という読みに当たる箇所はJha写本には見えない。KhaおよびCha写本には異読「āyuḥ prāvāhyaśasyāni」があり、また「bhogaṃ ca patyaṃ ca」もある。Gha写本には「dvārataḥ proktaḥ」の読みに作り、GhaとṄa写本にはさらに「bhojanārdham tadardhaṃ ca」も見える。 ヴァーストゥの神々を礼拝したのち、城壁その他の防備を備えた都城を築かせるべきである。Īśāna（北東）から始まる三十区画のヴァーストゥ・マンダラにおいて、東門はSūrya（太陽）の区位に置く。

Verse 3

गन्धर्वाभ्यां दक्षिणे स्याद्वारुण्ये पश्चिमे तथा सौम्यद्वारं सौम्यपदे कार्या हट्टास्तु विस्तराः

南の門はガンダルヴァの区位に置き、西の門も同様にヴァルナの区位に置くべきである。北の門はサウミヤの区位に造り、市場通り（haṭṭa）は広く設けよ。

Verse 4

येनेभादि सुखं गच्छेत् कुर्याद् द्वारं तु षट्करं छिन्नकर्णं विभिन्नञ्च चन्द्रार्धाभं पुरं न हि

象などが安らかに通れるよう、門は六倍の寸法（六ハスタ）で作るべきである。だが都城の門は、「耳切れ」（側面の欠損）や裂け目のあるもの、また半月形のものとしてはならない。

Verse 5

वज्रसूचीमुखं नेष्टं सकृद् द्वित्रिसमागमं चापाभं वज्रनागाभं पुरारम्भे हि शान्तिकृत्

「ヴァジュラ・スーচী・ムカ」（金剛の針先の口）と呼ばれる矢尻形は推奨されない。一次の合流、または二重・三重の合流（dvi/tri-samāgama）をもつ型が望ましく、弓形（cāpābha）および「ヴァジュラ・ナーガ」形（vajranāgābha）も同様である。城への包囲・攻撃の開始（purārambhe）において、これらはśānti-kṛt、すなわち凶兆と抵抗を鎮めるための鎮静的作法に資すると説かれる。

Verse 6

प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद् बलिं बली आग्नेये स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्

ヴィシュヌ、ハラ（シヴァ）、太陽神など諸神を正しく礼拝し、彼らに敬礼してのち、施主はバリ（供物の献供）を捧げるべきである。都城のアグネーヤ（南東）区には金細工師および金属工を住まわせよ。

Verse 7

दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च नटानाञ्चक्रिकादीनां कैवर्तादेश् च नैरृते

南方には、舞踊を生業とする者および遊女（高級娼婦）の住居を置くべきである。南西（ナイリタ方位）には、役者、チャクリカー型の芸人など、さらに漁民およびそれに連なる共同体の区画を配すべきである。

Verse 8

रथानामायुधानाञ्च कृपाणाञ्च वारुणे शौण्डिकाः कर्माधिकृता वायव्ये परिकर्मणः

ヴァールナ（Vāruṇa）の部には、戦車・武器・剣を司る役人を任じるべきである。ヴァーヤヴィヤ（Vāyavya）の部には、補助の奉仕と維持管理のための従者（parikarmaṇaḥ）を任じるべきである。

Verse 9

ब्राह्मणा यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश् च चोत्तरे फलाद्यादिविक्रयिण ईशाने च वणिग्जनाः

北方には、バラモン—修行者（yati）、成就者（siddha）、その他の功徳ある人々を置く。北東（イーシャーナ方位）には、果物などを売る者と、商人の人々を配すべきである。

Verse 10

पूर्वतश् च बलाध्यक्षा आग्नेये विविधं बलं स्त्रीणामादेशिनो दक्षे काण्डारान्नैरृते न्यसेत्

東方には軍勢の指揮官を配し、南東（アグネーヤ方位）には軍の諸部隊を配する。南方には婦人区画の監督者を置き、南西（ナイリタ方位）には倉庫・武器庫（kāṇḍāra）を設けるべきである。

Verse 11

पश्चिमे च महामात्यान् कोषपालांश् च कारुकान् व्यायतं वज्रनासाभमिति घ चापाभं चक्रनाभाभमिति ङ स्तुत्वा नत्वा बलिं बली इति ङ आग्नेये तु कर्मकारानिति ख दक्षिणे भृत्यधूर्तानामिति छ नटानां वाह्लिकादीनामिति ख , ज च परिकर्मण इति छ , ज च उत्तरे दण्डनाथांश् च नायकद्विजसङ्कुलान्

西方には、大臣・蔵（財庫）の守護者・工匠を配すべきである。神を讃え礼拝してのち、バリ（bali）の供物を捧げる。南東（アグネーヤ方位）には職人・作業者を配すべきである。南方には奉公人と狡猾な者を配し、また役者やヴァーリカ族などの人々、さらに奉仕に従う従者をも同様に配する。北方には、刑罰・司法の長（daṇḍanātha）と諸指導者を、バラモンの集会とともに配すべきである。

Verse 12

पूर्वतः क्षत्रियान् दक्षे वैश्याञ्छून्द्रांश् च पश्चिमे दिक्षु वैद्यान् वाजिनश् च बलानि च चतुर्दिशं

東にはクシャトリヤを配置し、南にはヴァイシャを、西にはシュードラを置くべきである。その他の方位には医師と騎兵を配し、四方すべてに兵力を展開せよ。

Verse 13

पूर्वेण चरलिङ्ग्यादीञ्छ्मशानादीनि दक्षिणे पश्चिमे गोधनाद्यञ्च कृषिकर्तॄंस्तथोत्तरे

東には遊行の修行者などを置き、南には火葬場などの不吉な場所を配する。西には牛の財とそれに関わる囲いを置き、同様に北には耕作者（農夫）を置く。

Verse 14

न्यसेन्म्लेच्छांश् च कोणेषु ग्रामादिषु तथा स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं द्वारि पूर्वे तौ पश्यतां श्रियं

村などの隅の区域にはムレッチャ（Mleccha）を置くべきである。また東の門にはスムリティ（Smṛti）、シュリー（Śrī）、ヴァイシュラヴァナ（Vaiśravaṇa、クベーラ）を安置し、それを拝する者が繁栄を得るようにする。

Verse 15

देवादीनां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि हि पूर्वतः पश्चिमास्यानि दक्षिणे चोत्तराननान्

配置において、神々の西にある住処は東向きとし、神々の東にある住処は西向きとする。また南側では北向きとせよ。

Verse 16

नाकेशविष्ण्वादिधामानि रक्षार्थं नगरस्य च निर्दैवतन्तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं

都城を守護するため、ナーケーシャ（Nākeśa、すなわちインドラ）、ヴィシュヌ（Viṣṇu）など諸神の祠・住処を स्थापितすべきである。だが主宰神を欠く都・村・城砦・家などは「神護なきもの」と見なされる。

Verse 17

भुज्यते तत् पिशाचाद्यै रोगाद्यैः परिभूयते नगरादि सदैवं हि जयदं भुक्तिमुक्तिदं

その場所・家・集落は、ピシャーチャ（piśāca）などに「食い尽くされる」かのようで、病や諸々の苦患に圧倒される。だが町やあらゆる居住地も、正しい神的加護を備えるなら常に勝利し、世俗の享受と解脱（ムクティ）とを授ける。

Verse 18

पूर्वायां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां वै महानसं शनयं दक्षिणस्यान्तु नैरृत्यामायुधाश्रयं

東方には吉祥の室「シュリーグリハ（śrīgṛha）」を設けると説かれる。東南（アグネーヤ）には台所を置く。貯蔵室（śanaya）は南側に、南西（ナイリティヤ）には武器の収蔵所を置く。

Verse 19

भोजनं पश्चिमायान्तु वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहं

食事の場は西方に置くべし。北西（ヴァーヤヴィヤ）には穀物の貯蔵を、北方には財宝の収蔵所を設ける。北東（イーシャーニャ）には神々の家、すなわち祠堂を置く。

Verse 20

चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं चतुःशालगृहाणान्तु शालालिन्दकभेदतः

家屋は四堂式（チャトゥフシャーラー）、三堂式（トリシャーラー）、二堂式（ドヴィシャーラー）、または一堂式となり得る。四堂の家においては、堂（śālā）とアリンダカ（縁廊・ポルチコ）の相違によって下位分類が定まる。

Verse 21

इ इति ग पूर्वत इति ख दक्षिणे चोत्तरेण चेति ख , ग , घ च नगरस्य हीति ख , छ च रोगाद्यैर् अभिभूयते इति ज दक्षिणायां त्विति ग , घ , झ च देवतालयमिति झ शालालिन्दप्रभेदत इति क शतद्वयन्तु जायन्ते पञ्चाशत् पञ्च तेष्वपि त्रिशालानि तु चत्वारि द्विशालानि तु पञ्चधा

śālā（堂・建物区画）と alinda/alindaka（縁廊・前廊）の異同によって二百種が生じ、さらに五十五種が加わる。そのうち三堂式（triśālā）は四種、二堂式（dviśālā）は五種である。

Verse 22

एकशालानि चत्वारि एकालिन्दानि वच्मि च अष्टाविंशदलिन्दानि गृहाणि नगराणि च

我は単一の広間をもつ家の四種を説き、また単一のālinda（廊・縁）の型をも述べる。さらに、家屋にも都市にも適用されるdalinda型の配置二十八種を説示する。

Verse 23

चतुर्भिः सप्रभिश् चैव पञ्चपञ्चाशदेव तु षडलिन्दानि विंशैव अष्टाभिर्विंश एव हि

四（音節単位）と七つの「prabha」を備えるもの、また五十五に及ぶものがある。ālindaが六なら二十種、八でもまた二十種である。

Verse 24

अष्टालिन्दं भवेदेवं नगरादौ गृहाणि हि

かくして、都市の計画配置の初めにおいて、家々は八ālinda（八重の廊・縁の配列）として造るべきである。