Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

「彼はその堅固な弓を折った」—これは印のある写本の読みによる。別の写本は「そのとき」と読み、またある写本は「そしてそのときバラタが来た」と読む。ここに第六章「シュリー・ラーマのアヴァターラ（化身）の叙述」が始まる。ナーラダは言った。バラタが去ったのち、ラーマは父王ならびに他の長老たちを法にかなって敬礼供養した。ダシャラタ王はラーマに告げた。「聞け、ラाघヴァよ。」

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

汝の徳に対する愛慕ゆえに、民は汝を灌頂（アビシェーカ）して王位に就けた。ゆえに我は、固き意志をもって、夜明けに汝へユヴァラージャ（皇太子・継嗣）の位を授ける。

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

「夜はシーターと共に、身を慎み、すぐれた誓戒を保て。」ヴァシシュタは、王および八人の大臣と共にこのように告げた。

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

スリシュティ、ジャヤンタ、ヴィジャヤ、シッダールタ、ラーシュトラヴァルダナ、アショーカ、ダルマパーラ、スーマントラ、そしてヴァシシュタを伴う系譜—これらがこの順に列挙される（王家の）名である。

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

父王ならびに他の者たちの言葉を聞いたラ―ガヴァは、「そのとおりに」と答え、心を乱さずに諸神を礼拝し、のちにその事をカウシャリヤーに申し述べた。

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

王はヴァシシュタらに、「ラーマの王位灌頂（即位）のための準備を整えよ」と告げ、そう言い終えるとカイケーイーのもとへ赴いた。

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

アヨーディヤーが飾り立てられているのを見て、ラーマの灌頂（即位）が間近いと悟った侍女マンタラーは、そのことをカイケーイーに告げた。

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

過ちのうちに（ラーマの）足をつかんだ彼女はラーマに引きずられて退けられ、その怨みゆえに、ついにはラーマの森への追放（ヴァナヴァーサ）さえ望む。

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

「カイケーイーよ、ただちに起きよ。もしラーマの王位灌頂が行われれば、そなたの子の死は必定である。わたしが断言する、疑いはない。」

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

「ラージャヴァルダナ」—これは標識された三写本（kha・ga・gha）の読みによる。「そしてスーマントラとヴァシシュタカ」—これは標識された四写本（kha・ga・gha・ṅa）の読みによる。「マンタラー・サティー」—これは標識された二写本（kha・ṅa）の読みであり、「徳ある女マンタラー」—これは標識写本（ga）の読みによる。カブジャの言葉を聞くと、彼女は一つの装身具を与え、こう言った。「我にとってラーマがそうであるように、我が子バラタもまたそうである。」

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

「バラタが王国の継承者となる手立てが、私には見えない。」こうしてマンタラーは憤ってカイケーイーに語り、ついで首飾りを投げ捨てた。

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

おろかな者よ、バラタを守り、また自分自身も守れ。ラाघヴァに逆らってはならぬ。ラाघヴァが王となり、その後はラाघヴァの子が継ぐであろう。

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

しかしこの王統は、カイケーイーよ、バラタのゆえに嘲りの的になると言われる。昔、デーヴァとアスラの戦いにおいて、神々はシャンバラ（Śambara）に討たれた。

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

夜、夫はそこへ赴いた。汝が授けたヴィディヤー（vidyā、聖なる知）によって守られ、その時に二つの恩寵（願いの成就）を与えた。今こそ王もまた、望むところを請い求めよ。

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

そして今、王はラーマに九年とさらに五年の森住まいの追放を宣し、まさにこの時にバラタへ皇太子（世継ぎ）の位を授けるであろう。

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

せむしの女にそそのかされ、非道に向かいながらも利を見抜く彼女は言った。「正しい策（方便）によって、わが企てを成し遂げてくれる者はいるか。」

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

それから彼女は怒りの間に入り、地に倒れて気絶していた。その時、ブラーフマナらを供養し敬礼したのち、ダシャラタ王がそこへ来た。

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

怒れるカイケーイーを見て、彼は言った。「なぜそのようなのだ。病に苦しむのか、あるいは何かの恐れに心乱されているのか。何を望むのだ。私はそれを成そう。」

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

そのラーマによって—彼なくしては私は一瞬たりとも生きられぬ—誓う。美しき人よ、汝の望む願いをまことに叶えよう。

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

彼は言った。「真実を語れ。もし王権を私に与えるならば、王よ、先に約された二つの恩恵を、真理（サティヤ）に則って私に授けよ。」

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

「自制するラーマは十四年のあいだ森に住まわせよ—かく述べられている（写本証人 kha・ṅa の読みに従う）。そしてこの同じ灌頂（即位）具をもって、バラタをここで今日ただちに灌頂せよ。」

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

「毒を飲んで死のう—もし授けぬなら、王よ。」それを聞くと彼は気絶し、雷に打たれたかのように地に倒れた。

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

しばらくして意識を取り戻すと、彼はカイケーイーに言った。「ラーマが、あるいは私が、お前に何の過ちを犯したというのか。罪に定まった心をもつ女よ。」

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

このように私に言うとは、万人に嫌われる者よ。もし私がただお前の喜ぶことだけを行えば、私は徹底して非難されるであろう。

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

そなた――わが妃よ――はカーララートリーのごとく、またバラタはそのような子ではない。われが死に、子が去ったのち、寡婦として国を治めよ。

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

しかし真実の縄に縛られて、彼はラーマを召して言った。「ラーマよ、われはカイケーイーに欺かれた。われを抑えつつ（誓願に縛られ無力ゆえ）、王国を受け継げ。」

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

「そなたはまことに森に住まねばならぬ。王よ、バラタはカイケーイーとともに、父とカイケーイーに礼拝してのち、敬って周回（プラダクシナー）せよ。」

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

しかるのち、しかるべき儀礼を行い、カウサリヤーに礼拝して彼女を慰めた。ついでラクシュマナとともに、妃シーターを伴い、車とスーマントラを従えて出立した。

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

ブラーフマナたちに、また貧しく寄る辺なき者たちにも施しを与え、母たちとブラーフマナら、悲嘆に打たれた人々に伴われて、彼は都を出立した。

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

彼らはタマサー河の岸で夜を過ごし、町人たちを後に残した。夜明けに彼の姿が見えなかったため、再びアヨーディヤーへ戻った。

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

王もまた涙し、深い悲嘆に沈みつつカウシャリヤーの御殿へ赴いた。都の女たちも、王宮の后妃たちも、皆こぞって泣き悲しんだ。

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

ラーマは車に座し、樹皮の衣をまとってシュリンガヴェーラプラへ赴いた。そこでグハにより敬礼供養され、イングディー（砂漠のナツメヤシ）の木の根元に身を寄せて留まった。

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

「『汝は（我が）妻にあらず』」—これは三標本写本系（ga, gha, cha）の読みによる。また「saṃśrita（帰依し、身を寄せた）」—これは二標本写本系（ga, gha）の読みによる。ラクシュマナとグハは夜通し警護して眠らず、夜明けにはスーマントラを車とともに残し、舟にてジャーフナヴィー（ガンガー河）を渡った。

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

ラーマ、ラクシュマナ、シーターは渡河ののちプラヤーガに到り、バラドヴァージャに礼拝してから、チトラクータ山へと向かった。

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

ヴァーストゥ供養（Vāstu-pūjā）をしかるべく終え、マンダーキニー河（Mandākinī）の岸に留まっていたラाघヴァ（Rāghava）は、シーター（Sītā）にチトラクータ山（Citrakūṭa）をも示した。

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

彼らが爪で引き裂いていると、烏がその眼を突いた。ついで葦の矢の武呪たるアイシカーシュトラ（Aiṣikāstra）によって、彼は虚空の神々のもとに庇護を得た。

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

ラーマ（Rāma）が森へ赴いたのち、六日目の夜、王はカウシャリヤー（Kauśalyā）にその古き物語を語った――かつて無明に駆られて自らが行ったことを。

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

幼少のころ、シャラユー河（Śarayū）の岸で、ヤジュニャダッタ（Yajñadatta）という少年が、音の聞き違い（識別の誤り）によって水壺（クンバ）で物音を立てていた。そこには彼の父もいた。

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

そのとき母は嘆き叫び、悲嘆に沈んで幾度も泣き、呪詛して言った。「我が子なくして私は死ぬ。お前もまた悲しみによって死ぬであろう。」

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

王は子を思い出して悲嘆に沈み、カウサリヤーに「我が死は今や確定した」と告げた。そう言い終えると「嗚呼、ラーマよ！」と叫び、王は天界へと逝った。

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

その後カウサリヤーは、（王が）眠っていると思い、自らも横たわった—まことに悲嘆に打たれていた。夜明けには、スータ、マーガダ、ヴァンディンなどの讃歌の歌い手たちが、賛美の歌を歌い始めた。

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

起こそうとする者たちは繰り返し呼びかけたが、彼は目覚めなかった—すでに死していた。カウサリヤーはその死を悟り、「ああ、私は滅びた！」と叫んだ。

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

そのとき男女は声を上げて泣き叫んだ。折しも、ヴァシシュタら諸長老によって、バラタはシャトルグナと共に王宮から都へ急ぎ連れ来られた。

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

カイケーイーが悲嘆に沈むのを見て、彼（王）は痛ましく彼女を叱責した。さらに、まるで不名誉が自らの頭上に投げかけられたかのように、カウサリヤーをも称賛した。

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

サラユー河の岸にて、油槽に安置された父のためにしかるべく葬送の儀を整えて行い、ヴァシシュタら人々に勧められると、彼は「我は王国を治めよう」と答えた。

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

「我はラーマを迎えに行く。ラーマは力ある王と認められている。」かくして彼はシュリンガヴェーラとプラヤーガへ赴き、バラドヴァージャにより饗応され、手厚くもてなされた。

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

バラドヴァージャに礼拝してのち、彼はラーマとラクシュマナのもとに来て告げた。「御父君は天界へ赴かれた、ラーマよ。アヨーディヤーの王となれ。」

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

「我は森へ去り、汝の命を待とう。」それを聞いたラーマは、別れと礼拝の水を捧げ、履（サンダル）一足を受け取り、出立した。

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

樹皮衣をまとい、髪をジャターに結ったラーマは言った。「王国のためであっても我は戻らぬ。真実（サティヤ）を守らねばならぬからだ。」ラーマにこう諭された剛勇のバラタは来て、アヨーディヤーを離れナンディグラーマに住し、その履を礼拝して、ラーマの名において国を治めた。