Shloka 21

प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनागतसाध्वस: । स्वस्थमासीनमव्यग्रं विनिद्रं राक्षमाधिप:,महान्‌ प्रयत्नद्वारा उसे जगाकर भयभीत हुए राक्षसराज रावणने, जब महाबली कुम्भकर्ण स्वस्थ, शान्त तथा निद्रारहित होकर बैठ गया, तब उससे इस प्रकार कहा --'भैया कुम्भकर्ण! तुम धन्य हो जिसे ऐसी नींद आती है

prabodhya mahatā cainaṁ yatnenāgatasādhvasaḥ | svastam āsīnam avyagraṁ vinidraṁ rākṣamādhipaḥ ||

After rousing him with great effort, the lord of the Rākṣasas—now seized by anxious fear—saw the mighty one seated in composure: healthy, calm, untroubled, and fully awake. Then he addressed him, setting the stage for counsel and action amid looming danger.

प्रबोध्यhaving awakened
प्रबोध्य:
Karma
TypeVerb
Rootप्रबुध्
Formल्यप् (absolutive/gerund), परस्मैपद-भावः (gerund, active sense)
महताwith great (effort/means)
महता:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
एनम्him
एनम्:
Karma
TypeNoun
Rootइदम् (एतद्-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
यत्नेनwith effort
यत्नेन:
Karana
TypeNoun
Rootयत्न
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
आगतhaving come/arrived (i.e., having obtained)
आगत:
TypeAdjective
Rootआ-गम्
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
साध्वसःfear/terror (one who has fear: fearful)
साध्वसः:
Karta
TypeNoun
Rootसाध्वस
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वस्थम्healthy, composed
स्वस्थम्:
Karma
TypeAdjective
Rootस्वस्थ
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
आसीनम्seated
आसीनम्:
Karma
TypeAdjective
Rootआस्
Formक्त (PPP, used adjectivally), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अव्यग्रम्unagitated, undistracted
अव्यग्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअव्यग्र
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विनिद्रम्sleepless, fully awake
विनिद्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootविनिद्र
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
राक्षसof the rakshasas
राक्षस:
TypeNoun
Rootराक्षस
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
अधिपःlord, king
अधिपः:
Karta
TypeNoun
Rootअधिप
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

मार्कण्डेय उवाच

M
Mārkaṇḍeya
R
Rāvaṇa
K
Kumbhakarṇa
R
Rākṣasas

Educational Q&A

The verse contrasts inner steadiness with outer crisis: even a powerful leader may be shaken by fear, while true strength is shown as composure and readiness when awakened to duty.

Mārkaṇḍeya narrates that Rāvaṇa, alarmed, awakens Kumbhakarṇa with great effort; Kumbhakarṇa then sits up healthy, calm, and fully awake, after which Rāvaṇa begins to speak to him.