Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

दुर्योधनस्य लज्जा-प्रायोपवेशविचारः

Duryodhana’s Shame and Consideration of Prāyopaveśa

(तवाद्य पृथिवी राजन्नखिला सागराम्बरा | सपर्वतवनारामा सह स्थावरजड़मा ।।) “राजन! पर्वत, वन, उद्यान एवं स्थावर-जड़मोंसहित यह सारी समुद्रपर्यना पृथ्वी आज तुम्हारे अधिकारमें है ।। प्राच्याश्न दाक्षिणात्याश्व प्रतीच्योदीच्यवासिन: । कृता: करप्रदा: सर्वे राजानस्ते नराधिप,“नरेश्वर! पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशाके सभी राजाओंको तुम्हारे लिये करदाता बना दिया है

vaiśampāyana uvāca |

tavādya pṛthivī rājann akhilā sāgarāmbarā |

sa-parvata-vanārāmā saha sthāvara-jaḍāmayā ||

prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pratīcyodīcya-vāsinaḥ |

kṛtāḥ kara-pradāḥ sarve rājānas te narādhipa ||

Vaiśampāyana said: “O King, today this entire earth—girdled by the ocean—together with its mountains, forests, and pleasure-groves, even with all that is immovable and inanimate, lies under your authority. The rulers dwelling in the eastern, southern, western, and northern regions have all been made tributary to you, O lord of men.” Ethically, the verse frames sovereignty not as mere possession but as a condition that brings responsibility: the king’s dominion extends over land and life alike, implying the duty to protect, govern justly, and restrain pride that can arise from universal tribute.

तवof you/your
तव:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootत्वद्
Form—, षष्ठी, एकवचन
अद्यtoday/now
अद्य:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअद्य
पृथिवीthe earth
पृथिवी:
कर्ता
TypeNoun
Rootपृथिवी
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
राजन्O king
राजन्:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
अखिलाentire/whole
अखिला:
विशेषण
TypeAdjective
Rootअखिल
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सागरwith the ocean
सागर:
सह (सहयोग)
TypeNoun
Rootसागर
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
अम्बराwith the sky
अम्बरा:
सह (सहयोग)
TypeNoun
Rootअम्बर
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
with
:
TypeIndeclinable
Root
पर्वतwith mountains
पर्वत:
सह (सहयोग)
TypeNoun
Rootपर्वत
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
वनwith forests
वन:
सह (सहयोग)
TypeNoun
Rootवन
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
आरामाwith gardens/parks
आरामा:
सह (सहयोग)
TypeNoun
Rootआराम
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
स्थावरimmobile (beings/things)
स्थावर:
सह (सहयोग)
TypeAdjective
Rootस्थावर
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
जडैःinert (things)
जडैः:
सह (सहयोग)
TypeAdjective
Rootजड
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
इयम्this
इयम्:
कर्ता
TypePronoun
Rootइदम्
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
साराall/entire
सारा:
विशेषण
TypeAdjective
Rootसर्व
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समुद्रocean/sea
समुद्र:
कर्म (गन्तव्य-सीमा)
TypeNoun
Rootसमुद्र
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पर्यन्ताbounded by/ending at
पर्यन्ता:
विशेषण
TypeAdjective
Rootपर्यन्त
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अस्तिis/exists
अस्ति:
TypeVerb
Rootअस्
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, एकवचन
प्राच्याःeastern
प्राच्याः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootप्राच्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
दाक्षिणात्याःsouthern
दाक्षिणात्याः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootदाक्षिणात्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
प्रतीच्याःwestern
प्रतीच्याः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootप्रतीच्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
उदीच्यnorthern
उदीच्य:
विशेषण
TypeAdjective
Rootउदीच्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
वासिनःdwellers/inhabitants
वासिनः:
कर्ता
TypeNoun
Rootवासिन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
कृताःmade/turned (into)
कृताः:
TypeParticiple
Rootकृ
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन, क्त (भूतकर्मणि/भूतकृदन्त)
करtribute/tax
कर:
कर्म
TypeNoun
Rootकर
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रदाःgiving/paying
प्रदाः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootप्रदा
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
सर्वेall
सर्वे:
विशेषण
TypeAdjective
Rootसर्व
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
राजानःkings
राजानः:
कर्ता
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तेfor you/to you
ते:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootत्वद्
Form—, चतुर्थी, एकवचन
नराधिपO lord of men (king)
नराधिप:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootनराधिप
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
T
the King (addressed as rājan/narādhipa/nareśvara)
P
Pṛthivī (the earth/realm)
S
Sāgara (the ocean)
P
Parvata (mountains)
V
Vana (forests)
Ā
Ārāma (groves/parks)
P
Prācya (eastern regions)
D
Dākṣiṇātya (southern regions)
P
Pratīcya (western regions)
U
Udīcya (northern regions)
R
Rājānaḥ (regional kings)