Previous Verse
Next Verse

Shloka 56

Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam

Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants

वनायवो दशापार्श्चरीमाण: कुशबिन्दव: । कच्छा गोपालकक्षाश्व जाड़ला: कुरुवर्णका:,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

sañjaya uvāca | vanāyavo daśāpārścarīmāṇaḥ kuśabindavaḥ | kacchā gopālakakṣāśva jāḍalāḥ kuravarṇakāḥ | puṇḍrā bhargāḥ kirātāḥ sudṛṣṭā yāmunāḥ śakāḥ niṣādā niṣadhā ānartā nairṛtā durgālāḥ pratimatsyāḥ kuntalāḥ kosalāḥ tīragrahāḥ śūrasenā ījikāḥ kanyakāguṇāḥ tilabhārā masīrā madhumānāḥ sukandakāḥ kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakā abhīsārā ulūtāḥ śaivālā bāhlīkā dārvī vānavā darvā vātajā āmarathā uragā bahuvādyāḥ sudāmāḥ sumallikā vadhraḥ karīṣakāḥ kulindā upatyakāḥ vanāyavaḥ daśā pārśvaromāḥ kuśabindavaḥ kacchā gopālakakṣā jaṅgalāḥ kuravarṇakāḥ kirātā barbarāḥ siddhā vaidehāḥ tāmrālipṭakā oṇḍā mlecchāḥ saisiridhrāḥ pārvatīyāś cetyādayaḥ ||

Sañjaya said: “There were also many peoples and tribes—forest-dwellers and mountain folk, frontier communities and those from the plains—such as the Vanāyus, Daśas, Pārśvaromas, Kuśabindus, the Kacchas, the Gopālakakṣas, the Jaṅgalas, the Kuravarṇakas, Puṇḍras, Kirātas, Yāmunas, Śakas, Niṣādas, Ānartas, Nairṛtas, Kuntalas, Kosalas, Śūrasenas, Kāśmīras, Sindhu-Sauvīras, Gāndhāras, Abhīsāras, Bāhlīkas, Vaidehas, Tāmrālipṭakas, Oṇḍas, Mlecchas, and many others—gathered for the war.” In the ethical frame of the epic, this catalogue underscores how the conflict draws in diverse regions and cultures, showing the vast social cost of adharma-driven rivalry and the sweeping reach of kṣatriya warfare.

वनायवःthe Vanāyus (a people/tribe)
वनायवः:
Karta
TypeNoun
Rootवनायु
FormMasculine, Nominative, Plural
दशाःthe Daśas (a people/tribe)
दशाः:
Karta
TypeNoun
Rootदश
FormMasculine, Nominative, Plural
पार्श्वरोमाःthe Pārśvaromans (lit. 'side-haired'; a people/tribe)
पार्श्वरोमाः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्श्वरोमन्
FormMasculine, Nominative, Plural
कुशबिन्दवःthe Kuśabindus (a people/tribe)
कुशबिन्दवः:
Karta
TypeNoun
Rootकुशबिन्दु
FormMasculine, Nominative, Plural
कच्छाःthe Kacchas (a people/region)
कच्छाः:
Karta
TypeNoun
Rootकच्छ
FormMasculine, Nominative, Plural
गोपालकक्षाःthe Gopālakakṣas (a people/tribe)
गोपालकक्षाः:
Karta
TypeNoun
Rootगोपालकक्ष
FormMasculine, Nominative, Plural
जाङ्गलाःthe Jāṅgalas (a people/region)
जाङ्गलाः:
Karta
TypeNoun
Rootजाङ्गल
FormMasculine, Nominative, Plural
कुरुवर्णकाःthe Kuruwarṇakas (a people/tribe)
कुरुवर्णकाः:
Karta
TypeNoun
Rootकुरुवर्णक
FormMasculine, Nominative, Plural
पुण्ड्राःthe Puṇḍras (a people/region)
पुण्ड्राः:
Karta
TypeNoun
Rootपुण्ड्र
FormMasculine, Nominative, Plural
भर्गाःthe Bhargas (a people/tribe)
भर्गाः:
Karta
TypeNoun
Rootभर्ग
FormMasculine, Nominative, Plural
किराताःthe Kirātas (mountain people)
किराताः:
Karta
TypeNoun
Rootकिरात
FormMasculine, Nominative, Plural
सुदृष्टाःthe Sudṛṣṭas (a people/tribe)
सुदृष्टाः:
Karta
TypeNoun
Rootसुदृष्ट
FormMasculine, Nominative, Plural
यामुनाःthe Yāmunas (people of the Yamunā region)
यामुनाः:
Karta
TypeNoun
Rootयामुन
FormMasculine, Nominative, Plural
शकाःthe Śakas (Scythians)
शकाः:
Karta
TypeNoun
Rootशक
FormMasculine, Nominative, Plural
निषादाःthe Niṣādas (forest people)
निषादाः:
Karta
TypeNoun
Rootनिषाद
FormMasculine, Nominative, Plural
निषधाःthe Niṣadhas (a people/region)
निषधाः:
Karta
TypeNoun
Rootनिषध
FormMasculine, Nominative, Plural
आनर्ताःthe Ānartas (a people/region)
आनर्ताः:
Karta
TypeNoun
Rootआनर्त
FormMasculine, Nominative, Plural
नैरृताःthe Nairṛtas (southern/western people; 'of Nirṛti')
नैरृताः:
Karta
TypeNoun
Rootनैरृत
FormMasculine, Nominative, Plural
दुर्गालाःthe Durgālas (a people/tribe)
दुर्गालाः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्गाल
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रतिमत्स्याःthe Pratimatsyas (a people related to Matsyas)
प्रतिमत्स्याः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रतिमत्स्य
FormMasculine, Nominative, Plural
कुन्तलाःthe Kuntalas (a people/region)
कुन्तलाः:
Karta
TypeNoun
Rootकुन्तल
FormMasculine, Nominative, Plural
कोसलाःthe Kosalas
कोसलाः:
Karta
TypeNoun
Rootकोसल
FormMasculine, Nominative, Plural
तीरग्रहाःthe Tīragrahas (a people/tribe)
तीरग्रहाः:
Karta
TypeNoun
Rootतीरग्रह
FormMasculine, Nominative, Plural
शूरसेनाःthe Śūrasenas
शूरसेनाः:
Karta
TypeNoun
Rootशूरसेन
FormMasculine, Nominative, Plural
ईजिकाःthe Ījikas (a people/tribe)
ईजिकाः:
Karta
TypeNoun
Rootईजिक
FormMasculine, Nominative, Plural
कन्यकागुणाःthe Kanyakāguṇas (a people/tribe)
कन्यकागुणाः:
Karta
TypeNoun
Rootकन्यकागुण
FormMasculine, Nominative, Plural
तिलभाराःthe Tilabhāras (a people/tribe)
तिलभाराः:
Karta
TypeNoun
Rootतिलभार
FormMasculine, Nominative, Plural
मसीराःthe Masīras (a people/tribe)
मसीराः:
Karta
TypeNoun
Rootमसीर
FormMasculine, Nominative, Plural
मधुमानाःthe Madhumans (a people/tribe)
मधुमानाः:
Karta
TypeNoun
Rootमधुमान्
FormMasculine, Nominative, Plural
सुकन्दकाःthe Sukandakas (a people/tribe)
सुकन्दकाः:
Karta
TypeNoun
Rootसुकन्दक
FormMasculine, Nominative, Plural
काश्मीराःthe Kāśmīras (Kashmiris)
काश्मीराः:
Karta
TypeNoun
Rootकाश्मीर
FormMasculine, Nominative, Plural
सिन्धुसौवीराःthe Sindhus and Sauvīras
सिन्धुसौवीराः:
Karta
TypeNoun
Rootसिन्धुसौवीर
FormMasculine, Nominative, Plural
गान्धाराःthe Gāndhāras
गान्धाराः:
Karta
TypeNoun
Rootगान्धार
FormMasculine, Nominative, Plural
दर्शकाःthe Darśakas (a people/tribe)
दर्शकाः:
Karta
TypeNoun
Rootदर्शक
FormMasculine, Nominative, Plural
अभीसाराःthe Abhīsāras (a people/region)
अभीसाराः:
Karta
TypeNoun
Rootअभीसार
FormMasculine, Nominative, Plural
उलूताःthe Ulūtas (a people/tribe)
उलूताः:
Karta
TypeNoun
Rootउलूत
FormMasculine, Nominative, Plural
शैवालाःthe Śaivālas (a people/tribe)
शैवालाः:
Karta
TypeNoun
Rootशैवाल
FormMasculine, Nominative, Plural
बाह्लिकाःthe Bāhlikas (Bactrians)
बाह्लिकाः:
Karta
TypeNoun
Rootबाह्लिक
FormMasculine, Nominative, Plural
दार्व्याःthe Dārvīs (a people/tribe)
दार्व्याः:
Karta
TypeNoun
Rootदार्वी
FormFeminine, Nominative, Plural
वानवाःthe Vānavas (a people/tribe)
वानवाः:
Karta
TypeNoun
Rootवानव
FormMasculine, Nominative, Plural
दर्वाःthe Darvas (a people/tribe)
दर्वाः:
Karta
TypeNoun
Rootदर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
वातजाःthe Vātajas (a people/tribe)
वातजाः:
Karta
TypeNoun
Rootवातज
FormMasculine, Nominative, Plural
आमरथाःthe Āmarathas (a people/tribe)
आमरथाः:
Karta
TypeNoun
Rootआमरथ
FormMasculine, Nominative, Plural
उरगाःthe Uragas (a people/tribe; lit. 'serpents')
उरगाः:
Karta
TypeNoun
Rootउरग
FormMasculine, Nominative, Plural
बहुवाद्याःthe Bahuvādyas (lit. 'having many instruments'; a people/tribe)
बहुवाद्याः:
Karta
TypeNoun
Rootबहुवाद्य
FormMasculine, Nominative, Plural
सुदामाःthe Sudāmas (a people/tribe)
सुदामाः:
Karta
TypeNoun
Rootसुदामन्
FormMasculine, Nominative, Plural
सुमल्लिकाःthe Sumallikas (a people/tribe)
सुमल्लिकाः:
Karta
TypeNoun
Rootसुमल्लिक
FormMasculine, Nominative, Plural
वध्राःthe Vadhras (a people/tribe)
वध्राः:
Karta
TypeNoun
Rootवध्र
FormMasculine, Nominative, Plural
करीषकाःthe Karīṣakas (a people/tribe)
करीषकाः:
Karta
TypeNoun
Rootकरीषक
FormMasculine, Nominative, Plural
कुलिन्दाःthe Kulindas (a people/region)
कुलिन्दाः:
Karta
TypeNoun
Rootकुलिन्द
FormMasculine, Nominative, Plural
उपत्यकाःthe Upatyakās (valley-dwellers/valleys; as a group-name)
उपत्यकाः:
Karta
TypeNoun
Rootउपत्यका
FormFeminine, Nominative, Plural
बर्बराःthe Barbaras (foreigners/barbarians)
बर्बराः:
Karta
TypeNoun
Rootबर्बर
FormMasculine, Nominative, Plural
सिद्धाःthe Siddhas (a group-name; lit. 'accomplished ones')
सिद्धाः:
Karta
TypeNoun
Rootसिद्ध
FormMasculine, Nominative, Plural
वैदेहाःthe Vaidehas (Videha people)
वैदेहाः:
Karta
TypeNoun
Rootवैदेह
FormMasculine, Nominative, Plural
ताम्रलिप्तकाःthe Tāmraliptakas (people of Tāmralipti)
ताम्रलिप्तकाः:
Karta
TypeNoun
Rootताम्रलिप्तक
FormMasculine, Nominative, Plural
ओण्डाःthe Oṇḍas (a people/tribe)
ओण्डाः:
Karta
TypeNoun
Rootओण्ड
FormMasculine, Nominative, Plural
म्लेच्छाःthe Mlecchas (foreign/uncultured peoples)
म्लेच्छाः:
Karta
TypeNoun
Rootम्लेच्छ
FormMasculine, Nominative, Plural
सैसिरिध्राःthe Saisiridhras (a people/tribe)
सैसिरिध्राः:
Karta
TypeNoun
Rootसैसिरिध्र
FormMasculine, Nominative, Plural
पार्वतीयाःthe Pārvatīyas (mountain-dwellers)
पार्वतीयाः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्वतीय
FormMasculine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
V
Vanāyu (Vanāyavaḥ)
D
Daśa
P
Pārśvaroma (Pārśvaromāḥ)
K
Kuśabindu (Kuśabindavaḥ)
K
Kaccha (Kacchāḥ)
G
Gopālakakṣa
J
Jaṅgala
K
Kuravarṇaka
P
Puṇḍra
B
Bharga
K
Kirāta
S
Sudṛṣṭa
Y
Yāmuna
Ś
Śaka
N
Niṣāda
N
Niṣadha
Ā
Ānarta
N
Nairṛta
D
Durgāla
P
Pratimatsya
K
Kuntala
K
Kosala
T
Tīragraha
Ś
Śūrasena
Ī
Ījika
K
Kanyakāguṇa
T
Tilabhāra
M
Masīra
M
Madhumān
S
Sukandaka
K
Kāśmīra
S
Sindhu
S
Sauvīra
G
Gāndhāra
D
Darśaka
A
Abhīsāra
U
Ulūta
Ś
Śaivāla
B
Bāhlīka
D
Dārvī
V
Vānava
D
Darva
V
Vātaja
Ā
Āmaratha
U
Uraga
B
Bahuvādya
S
Sudāma
S
Sumallika
V
Vadhra
K
Karīṣaka
K
Kulinda
U
Upatyaka
B
Barbara
S
Siddha
V
Vaideha
T
Tāmrālipta
O
Oṇḍa
M
Mleccha
S
Saisiridhra
P
Pārvatīya

Educational Q&A

By listing many distant peoples drawn into the battle, the verse highlights the expansive human and social consequences of a dynastic conflict. The Mahābhārata’s ethical lens suggests that when rulers abandon restraint and dharma, the suffering spreads far beyond the immediate quarrel, pulling entire regions into violence.

Sañjaya continues his report of the assembled forces by enumerating various janapadas (peoples/tribes) present in the war. The passage functions as a catalogue of contingents, emphasizing the scale and diversity of those participating in the Kurukṣetra conflict.