Previous Verse
Next Verse

Shloka 37

Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam

Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants

भारत! सदा निरामया, कृष्णा, मन्दगा, मन्दवाहिनी, ब्राह्मणी, महागौरी, दुर्गा, चित्रोत्पला, चित्ररथा, मंजुला, वाहिनी, मन्दाकिनी, वैतरणी, महानदी कोषा, शुक्तिमती, अनंगा, वृषा, लोहित्या, करतोया, वृषका, कुमारी, ऋषिकुल्या, मारिषा, सरस्वती, मन्दाकिनी, सुपुण्या, सर्वा तथा गंगा, भारत! इन नदियोंके जल भारतवासी पीते हैं ।। ३३ ३५ || विश्वस्य मातर: सर्वा: सर्वाश्षेव महाफला: । तथा नद्यस्त्वप्रकाशा: शतशो5थ सहस्रश:,राजन! पूर्वोक्त सभी नदियाँ सम्पूर्ण विश्वकी माताएँ हैं, वे सब-की-सब महान पुण्य फल देनेवाली हैं। इनके सिवा सैकड़ों और हजारों ऐसी नदियाँ हैं, जो लोगोंके परिचयमें नहीं आयी हैं

sañjaya uvāca |

bhārata! sadā nirāmayā kṛṣṇā mandagā mandavāhinī brāhmaṇī mahāgaurī durgā citrotpalā citrarathā mañjulā vāhinī mandākinī vaitaraṇī mahānadī koṣā śuktimatī anaṅgā vṛṣā lohityā karatoyā vṛṣakā kumārī ṛṣikulyā māriṣā sarasvatī mandākinī supuṇyā sarvā tathā gaṅgā |

bhārata! in nadīnāṃ jalaṃ bhāratavāsinaḥ pibanti ||

viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāś caiva mahāphalāḥ |

tathā nadyas tv aprakāśāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ||

Sañjaya said: “O Bhārata (Dhṛtarāṣṭra)! The people of Bhārata drink the waters of these rivers—Nirāmayā, Kṛṣṇā, Mandagā, Mandavāhinī, Brāhmaṇī, Mahāgaurī, Durgā, Citrotpalā, Citrarathā, Mañjulā, Vāhinī, Mandākinī, Vaitaraṇī, Mahānadī, Koṣā, Śuktimatī, Anaṅgā, Vṛṣā, Lohityā, Karatoyā, Vṛṣakā, Kumārī, Ṛṣikulyā, Māriṣā, Sarasvatī, Mandākinī, Supuṇyā, Sarvā, and also the Gaṅgā. All these rivers are, as it were, mothers of the whole world, and each bestows great merit. And besides these, O King, there are hundreds and thousands of other rivers not widely known among people.”

भारतO Bharata (descendant of Bharata)
भारत:
Sambodhana
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
निरामयाःfree from disease/affliction
निरामयाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिरामय
FormFeminine, Nominative, Plural
कृष्णाःthe river Kṛṣṇā
कृष्णाः:
Karta
TypeNoun
Rootकृष्णा
FormFeminine, Nominative, Plural
मन्दगाःthe river Mandagā (slow-going)
मन्दगाः:
Karta
TypeNoun
Rootमन्दगा
FormFeminine, Nominative, Plural
मन्दवाहिन्यःthe river Mandavāhinī (slow-flowing)
मन्दवाहिन्यः:
Karta
TypeNoun
Rootमन्दवाहिनी
FormFeminine, Nominative, Plural
ब्राह्मण्यःthe river Brāhmaṇī
ब्राह्मण्यः:
Karta
TypeNoun
Rootब्राह्मणी
FormFeminine, Nominative, Plural
महागौर्यःthe river Mahāgaurī
महागौर्यः:
Karta
TypeNoun
Rootमहागौरी
FormFeminine, Nominative, Plural
दुर्गाःthe river Durgā
दुर्गाः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्गा
FormFeminine, Nominative, Plural
चित्रोत्पलाःthe river Citrotpalā
चित्रोत्पलाः:
Karta
TypeNoun
Rootचित्रोत्पला
FormFeminine, Nominative, Plural
चित्ररथाःthe river Citrarathā
चित्ररथाः:
Karta
TypeNoun
Rootचित्ररथा
FormFeminine, Nominative, Plural
मञ्जुलाःthe river Mañjulā
मञ्जुलाः:
Karta
TypeNoun
Rootमञ्जुला
FormFeminine, Nominative, Plural
वाहिन्यःthe river Vāhinī
वाहिन्यः:
Karta
TypeNoun
Rootवाहिनी
FormFeminine, Nominative, Plural
मन्दाकिन्यःthe river Mandākinī
मन्दाकिन्यः:
Karta
TypeNoun
Rootमन्दाकिनी
FormFeminine, Nominative, Plural
वैतरण्यःthe river Vaitaraṇī
वैतरण्यः:
Karta
TypeNoun
Rootवैतरणी
FormFeminine, Nominative, Plural
महानद्यःthe river Mahānadī
महानद्यः:
Karta
TypeNoun
Rootमहानदी
FormFeminine, Nominative, Plural
कोषाःthe river Koṣā
कोषाः:
Karta
TypeNoun
Rootकोषा
FormFeminine, Nominative, Plural
शुक्तिमत्यःthe river Śuktimatī
शुक्तिमत्यः:
Karta
TypeNoun
Rootशुक्तिमती
FormFeminine, Nominative, Plural
अनङ्गाःthe river Anaṅgā
अनङ्गाः:
Karta
TypeNoun
Rootअनङ्गा
FormFeminine, Nominative, Plural
वृषाःthe river Vṛṣā
वृषाः:
Karta
TypeNoun
Rootवृषा
FormFeminine, Nominative, Plural
लोहित्याःthe river Lohityā
लोहित्याः:
Karta
TypeNoun
Rootलोहित्या
FormFeminine, Nominative, Plural
करतोयाःthe river Karatoyā
करतोयाः:
Karta
TypeNoun
Rootकरतोया
FormFeminine, Nominative, Plural
वृषकाःthe river Vṛṣakā
वृषकाः:
Karta
TypeNoun
Rootवृषका
FormFeminine, Nominative, Plural
कुमार्यःthe river Kumārī
कुमार्यः:
Karta
TypeNoun
Rootकुमारी
FormFeminine, Nominative, Plural
ऋषिकुल्याःthe river Ṛṣikulyā
ऋषिकुल्याः:
Karta
TypeNoun
Rootऋषिकुल्या
FormFeminine, Nominative, Plural
मारिषाःthe river Māriṣā
मारिषाः:
Karta
TypeNoun
Rootमारिषा
FormFeminine, Nominative, Plural
सरस्वत्यःthe river Sarasvatī
सरस्वत्यः:
Karta
TypeNoun
Rootसरस्वती
FormFeminine, Nominative, Plural
मन्दाकिन्यःthe river Mandākinī
मन्दाकिन्यः:
Karta
TypeNoun
Rootमन्दाकिनी
FormFeminine, Nominative, Plural
सुपुण्याःthe river Supuṇyā (very meritorious)
सुपुण्याः:
Karta
TypeNoun
Rootसुपुण्या
FormFeminine, Nominative, Plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Nominative, Plural
तथाand also/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
गङ्गाःthe river Gaṅgā
गङ्गाः:
Karta
TypeNoun
Rootगङ्गा
FormFeminine, Nominative, Plural
भारतO Bharata
भारत:
Sambodhana
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
इनof these
इन:
TypePronoun
Rootइदम्
FormFeminine, Genitive, Plural
नदीनाम्of (the) rivers
नदीनाम्:
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Genitive, Plural
जलम्water
जलम्:
Karma
TypeNoun
Rootजल
FormNeuter, Accusative, Singular
भारतवासिनःinhabitants of Bhārata (Indians)
भारतवासिनः:
Karta
TypeNoun
Rootभारतवासी
FormMasculine, Nominative, Plural
पिबन्तिdrink
पिबन्ति:
TypeVerb
Rootपा (पिब)
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
विश्वस्यof the world
विश्वस्य:
TypeNoun
Rootविश्व
FormNeuter, Genitive, Singular
मातरःmothers
मातरः:
Karta
TypeNoun
Rootमातृ
FormFeminine, Nominative, Plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Nominative, Plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
महाफलाःgreatly fruit-giving; yielding great merit
महाफलाः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाफल
FormFeminine, Nominative, Plural
तथाand also/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
नद्यःrivers
नद्यः:
Karta
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Nominative, Plural
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
अप्रकाशाःunknown; not well-known
अप्रकाशाः:
Karta
TypeAdjective
Rootअप्रकाश
FormFeminine, Nominative, Plural
शतशःby hundreds; in hundreds
शतशः:
TypeIndeclinable
Rootशतशस्
अथand then/also
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
सहस्रशःby thousands; in thousands
सहस्रशः:
TypeIndeclinable
Rootसहस्रशस्
राजन्O king
राजन्:
Sambodhana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (addressed as Bhārata)
G
Gaṅgā
S
Sarasvatī
M
Mandākinī
V
Vaitaraṇī
K
Kṛṣṇā (river)
K
Karatoyā
L
Lohityā
Ś
Śuktimatī
K
Koṣā
M
Mahānadī
Ṛṣikulyā
K
Kumārī
D
Durgā (river-name here)
B
Brāhmaṇī
M
Mahāgaurī
C
Citrotpalā
C
Citrarathā
M
Mañjulā
V
Vāhinī
N
Nirāmayā
M
Mandagā
M
Mandavāhinī
A
Anaṅgā
V
Vṛṣā
V
Vṛṣakā
M
Māriṣā
S
Supuṇyā
S
Sarvā

Educational Q&A

The passage frames rivers as ‘mothers of the world’—life-giving and spiritually meritorious—highlighting gratitude toward nature and the dharmic idea that sustaining waters are worthy of reverence and remembrance.

Sañjaya, speaking to King Dhṛtarāṣṭra, enumerates many rivers of Bhārata whose waters people drink, then adds that these are all highly merit-bestowing and that countless other lesser-known rivers also exist.