Mantra 1

Sukta 84

Sanskrit (Devanagari)

क्षत्रभृदग्निः। अनाधृष्यो जातवेदा अमर्त्यो विराडग्ने क्षत्रभृद् दीदिहीह। विश्वा अमीवाः प्रमुञ्चन् मानुषीभिः शिवाभिरद्य परि पाहि नो गयम्

IAST Transliteration

kṣatrabhṛ́d agníḥ | anādhṛ́ṣyo jātávedā́ amártyo virā́ḍ agne kṣatrabhṛ́d dīdihī́ha | víśvā amī́vāḥ pramuñcán mānuṣī́bhir śivā́bhir adyá pári pāhi no gáyam ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Agni is the bearer of kṣatra. Unassailable Jātavedas, immortal, wide-ruling—O Agni, kṣatra-bearing, blaze here. Releasing all diseases by human, kindly means, today guard round about our home and substance.

Word by Word

• क्षत्रभृत्: bearing/maintaining sovereignty (kṣatra)
• क्षत्रभृत्: विशेषणम् (अग्नेः)
• Type: Adjective
• Root: क्षत्र-भृत् (प्रातिपदिक; भृत् < √भृ)

• अग्निः: Agni (fire-god)
• अग्निः: कर्तृ (दीदिहि/प्रमुञ्चन्/पाहि इत्यस्य संबन्धी) / विषयः
• Type: Noun
• Root: अग्नि- (प्रातिपदिक)

• अनाधृष्यः: unassailable, not to be overpowered
• अनाधृष्यः: विशेषणम् (जातवेदसः/अग्नेः)
• Type: Adjective
• Root: अन्-आ-धृष्य- (कृदन्त-विशेषण; धृष्य < √धृष ‘to dare/assail’)

• जातवेदाः: Jātavedas (Agni as knower of all births)
• जातवेदाः: सम्बोधन/विषयः (अग्नेः नाम)
• Type: Noun
• Root: जात-वेदस् (प्रातिपदिक; ‘he who knows beings at birth’)

• अमर्त्यः: immortal
• अमर्त्यः: विशेषणम् (अग्नेः)
• Type: Adjective
• Root: अ-मर्त्य- (प्रातिपदिक)

• विराट्: wide-ruling, all-pervading, splendid
• विराट्: विशेषणम् (अग्नेः)
• Type: Adjective
• Root: विराज्/विराट् (प्रातिपदिक)

• अग्ने: O Agni
• अग्ने: सम्बोधनम्
• Type: Noun
• Root: अग्नि- (प्रातिपदिक)

• क्षत्रभृत्: O bearer of sovereignty
• क्षत्रभृत्: सम्बोधनम् (अग्नेः)
• Type: Adjective
• Root: क्षत्र-भृत् (प्रातिपदिक; भृत् < √भृ)

• दीदिहि: shine forth! blaze!
• दीदिहि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √दीदिह्/√दिह् (दीदिहि—आदेश/आज्ञार्थे; तीव्र-दीप्तौ)

• इह: here
• इह: अधिकरण (देश)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)

• विश्वाः: all
• विश्वाः: विशेषणम् (अमीवाः)
• Type: Adjective
• Root: विश्व- (प्रातिपदिक)

• अमीवाः: diseases, afflictions
• अमीवाः: कर्म (प्रमुञ्चन् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अमीवा- (प्रातिपदिक)

• प्रमुञ्चन्: releasing, setting free
• प्रमुञ्चन्: कर्तृ (अग्निः—‘releasing’)
• Type: Verb
• Root: प्र-√मुच् (कृदन्त; शतृ-प्रत्ययः)

• मानुषीभिः: with (those) human (ones)
• मानुषीभिः: करण (सह/साधनभावः) अथवा सहकारि
• Type: Adjective
• Root: मानुषी- (प्रातिपदिक)

• शिवाभिः: with auspicious/benign (ones)
• शिवाभिः: करण/सहकारि (मानुषीभिः सह)
• Type: Adjective
• Root: शिवा- (प्रातिपदिक)

• अद्य: today, now
• अद्य: अधिकरण (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)

• परि: around, on all sides
• परि: क्रियाविशेषणम् (पाहि)
• Type: Indeclinable
• Root: परि (उपसर्ग/अव्यय)

• पाहि: protect! guard!
• पाहि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √पा (पालने)

• नः: of us, our
• नः: सम्बन्ध (रक्षणस्य—‘our’)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)

• गयम्: household/estate; life, vital well-being (gaya)
• गयम्: कर्म (पाहि इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: गय- (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic seer(s) for Agni-protection material (variable by anukramaṇī)

Devata: Agni (as kṣatrabhṛt, Jātavedas)

Chandas: Mixed/triṣṭubh tendency (requires metrical verification)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From ignition and command to calm enclosure and safety.","listener_experience":"A sense of heat, courage, and secure boundaries; reassurance that disorder is being loosened and expelled.","intensity":7}