Mantra 1
Sukta 71
Sanskrit (Devanagari)
अग्निः। परि त्वाग्ने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि । धृषद् वर्णं दिवेदिवे हन्तारं भङ्गुरावतः
IAST Transliteration
pári tvāgne púraṁ vayáṁ vípraṁ sahásya dhīmahi | dhṛṣád-varṇaṁ divé-dive hantā́raṁ bhaṅgurā́vataḥ ||
English Translation (Griffith/Whitney)
Round thee, O Agni, as a fortress, we establish the inspired, the mighty: of daring hue, day after day, the slayer of the assailant.
Word by Word
अग्निःAgni (fire-god)
अग्निः:
सम्बोधन/विषय (प्रस्तावना)
TypeNoun
Rootअग्नि- (प्रातिपदिक)
परिaround, all around
परि:
क्रियाविशेषण (परितः/पर्यन्तम्)
TypeIndeclinable
Rootपरि (उपसर्ग/अव्यय)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि- (प्रातिपदिक)
पुरम्fortress, stronghold, city
पुरम्:
कर्म (परि- के साथ: ‘पुरं परि’ = ‘नगरं/दुर्गं परितः’)
TypeNoun
Rootपुर- (प्रातिपदिक)
वयम्we
वयम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootअस्मद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विप्रम्the inspired sage; wise one
विप्रम्:
कर्म (त्वा के विशेषणरूपेण)
TypeNoun/Adjective
Rootविप्र- (प्रातिपदिक)
सहस्यof might/strength
सहस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः: ‘सहसः’ = ‘बल/साहस का’)
TypeNoun (genitive qualifier)
Rootसहस्- (प्रातिपदिक)
धीमहिwe place/hold in mind; we contemplate
धीमहि:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु) / धा- (धारण/स्थापन) → ‘धीमहि’ (वेद. प्रयोग: ‘धि’/‘धा’ = ध्यायामः/धारयामः)
धृषद्bold, daring; vehement
धृषद्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootधृषद्- (प्रातिपदिक; ‘धृष्’ धातु से कृत/विशेषण, वेद. रूप)
वर्णम्color, lustre, appearance
वर्णम्:
कर्म/विशेष्य (त्वा के विशेषण-समूह में)
TypeNoun
Rootवर्ण- (प्रातिपदिक)
दिवे-दिवेday by day
दिवे-दिवे:
अधिकारण (काल)
TypeNoun (reduplicated adverbial)
Rootदिव्/द्यौ- (प्रातिपदिक ‘दिव्’ = दिन)
हन्तारम्slayer, destroyer
हन्तारम्:
कर्म/विशेष्य (त्वा के विशेषणरूपेण)
TypeAgent noun
Rootहन् (धातु) → हन्तृ- (कृदन्त-प्रातिपदिक)
भङ्गुरावतःof the brittle/fragile one; of the breakable (enemy)
भङ्गुरावतः:
सम्बन्ध (षष्ठी-विशेषण; ‘हन्तारम्’/‘त्वा’ के साथ: ‘भङ्गुरावतः (शत्रोः) हन्तारम्’)
TypeAdjective
Rootभङ्गुर- (प्रातिपदिक) + वत् (मतुप्/वतुप् प्रत्यय) → भङ्गुरावत्-
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition (specific r̥ṣi not recoverable from the single verse alone)
Devata: Agni
Chandas: Anuṣṭubh (probable)
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From deliberate installation of protection to confident assurance of victory over assailants.","listener_experience":"Courage, warmth, and a sense of living inside a luminous fortress.","intensity":6}