Mantra 1
Sukta 136
Sanskrit (Devanagari)
केशदृंहणम्। देवी देव्यामधि जाता पृथिव्यामस्योषधे । तां त्वा नितत्नि केशेभ्यो दृंहणाय खनामसि
IAST Transliteration
devī́ devyā́m ádhi jātā́ pṛthivyā́m asyoṣadhe | tā́ṃ tvā nitatni kéśebhyo dṛ́ṃhaṇāya khanāmasi ||
English Translation (Griffith/Whitney)
Goddess, born upon the Goddess, in Earth—O Herb, thou art: thee, O far-spreading one, we dig up for the strengthening of the hair.
Word by Word
केशदृंहणम्hair-strengthening (charm/remedy)
केशदृंहणम्:
कर्म (उद्देश्य/विषयः—‘केश-बलवर्धनम्’ इति) अथवा नामधेयम्
TypeNoun
Rootकेश- (प्रातिपदिक) + दृंहण- (कृदन्त; √दृंह् ‘दृढीकरणे/बलवर्धने’)
देवीthe goddess (divine one)
देवी:
कर्तृ (जा॒ता इत्यस्य कर्ता) / सम्बोधन-भावः (स्तुत्यर्थं)
TypeNoun
Rootदेवी- (प्रातिपदिक; देव- + ई)
देव्याम्upon/over the goddess
देव्याम्:
अधिकरण (अधि-सम्बन्धे ‘देव्याम् अधि’ = ‘देवी पर/उपरि/आश्रित्य’)
TypeNoun
Rootदेवी- (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
अधिकरण-सम्बन्ध-निर्देशक (सप्तमीसह)
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
जाताborn
जाता:
कर्तृ-विशेषणम् (देवी—‘born’)
TypeVerb-derived adjective/participle
Root√जन् (जनने) → जात (क्त) + स्त्री. प्रथमा एक.
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण (जन्मस्थानम्)
TypeNoun
Rootपृथिवी- (प्रातिपदिक)
अस्यof this
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी—‘of this [person/thing]’)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ओषधेO herb/plant
ओषधे:
सम्बोधन (औषधिं प्रति)
TypeNoun
Rootओषधि- (प्रातिपदिक)
ताम्that (her/it)
ताम्:
कर्म (नितत्नि—‘I stretch/apply her/it’)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म (नितत्नि—‘I stretch/apply you’)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नितत्निI stretch out / apply
नितत्नि:
कर्तृ (अहं—अध्याहृतः)
TypeVerb
Rootनि-√तन् (विस्तारणे) ; लिट्/लुङ्-रूपेण वैदिक-प्रयोगः (1st sg.)
केशेभ्यःfrom the hairs
केशेभ्यः:
अपादान (यतः—‘from the hairs’)
TypeNoun
Rootकेश- (प्रातिपदिक)
दृंहणायfor strengthening
दृंहणाय:
सम्प्रदान/प्रयोजन (अर्थे—‘for strengthening’)
TypeNoun
Rootदृंहण- (कृदन्त-नाम; √दृंह्)
खनामसिwe dig (it up)
खनामसि:
कर्तृ (वयं—अध्याहृतः)
TypeVerb
Root√खन् (अवदारणे/खनने) ; वर्तमानकालः
Attribution
Rishi: Atharvanic (unspecified in input)
Devata: Oṣadhi (the Herb) and Pṛthivī (Earth-goddess)
Chandas: Anuṣṭubh (probable)
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Reverent recognition (devī) → grounded origin (Earth) → purposeful action (we dig you up) → desired stability (hair-strength).","listener_experience":"Calm confidence; sense of being cared for by nature’s divinity.","intensity":4}