Mantra 22

Sukta 4

Sanskrit (Devanagari)

अष्टाचक्रं वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा। अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं कतमः स केतुः

IAST Transliteration

aṣṭā́cakraṃ vartata ékanemi sahásrākṣaraṃ prá puró ní paścā́ | ardhéna víśvaṃ bhúvanaṃ jajā́na yád asyā́rdhaṃ katamáḥ sá ketúḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

An eight-wheeled wheel rolleth on, of single nave, of thousand syllables, forward before and downward behind. With half it hath generated all this world: which of its halves is that, the Sign?

Word by Word

• अष्टाचक्रम्: eight-wheeled
• अष्टाचक्रम्: Karma (वर्तते इत्यस्य—यत् वर्तते तत्)
• Type: Adjective
• Root: अष्टा (संख्या) + चक्र (प्रातिपदिक)

• वर्तते: moves/turns/exists
• वर्तते: —
• Type: Verb
• Root: √वृत् (वर्तने)

• एकनेमि: having a single felly/rim
• एकनेमि: Karma (अष्टाचक्रम् इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: एक (संख्या) + नेमि (प्रातिपदिक)

• सहस्राक्षरम्: of a thousand syllables
• सहस्राक्षरम्: Karma (अष्टाचक्रम् इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: सहस्र (संख्या) + अक्षर (प्रातिपदिक)

• प्र: forth/forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/अव्यय)

• पुरः: in front, eastward
• पुरः: Adhikaraṇa (दिशा/देश-निर्देशः)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरस् (अव्यय-प्रातिपदिक)

• नि: down/back; in
• नि: —
• Type: Indeclinable
• Root: नि (उपसर्ग/अव्यय)

• पश्चा: behind, westward
• पश्चा: Adhikaraṇa (दिशा/देश-निर्देशः)
• Type: Indeclinable
• Root: पश्चा (अव्यय)

• अर्धेन: with half (by one half)
• अर्धेन: Karaṇa (करणम्—‘अर्धेन’ = ‘अर्धभागेन’)
• Type: Noun
• Root: अर्ध (प्रातिपदिक)

• विश्वम्: all, entire
• विश्वम्: Karma (जजान इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• भुवनम्: world, being, universe
• भुवनम्: Karma (जजान इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक)

• जजान: begot/produced
• जजान: —
• Type: Verb
• Root: √जन् (जनने)

• यत्: which/that
• यत्: —
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अस्य: of it/of him
• अस्य: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → अस्य

• अर्धम्: half
• अर्धम्: Karma (कतमः इत्यस्य विषयः—‘which (is) the half?’)
• Type: Noun
• Root: अर्ध (प्रातिपदिक)

• कतमः: which (one)?
• कतमः: Kartā (स केतुः इत्यस्य विशेषण-प्रश्नः)
• Type: Pronoun
• Root: कतम (प्रश्न-सर्वनाम/विशेषण-प्रातिपदिक)

• सः: he/that
• सः: Kartā (केतुः इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• केतुः: sign, banner, light; (here) the ‘mark/indicator’
• केतुः: Kartā (अस्ति/भवति इति लुप्त-क्रियायाः)
• Type: Noun
• Root: केतु (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic seer(s) of the Prāṇa-cosmology cycle

Devata: Kāla/Ṛta-like time-wheel principle; Ketu (luminous sign) as revelatory power

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī-like (long pādas; riddle-style verse)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at cosmic mechanism → contemplative inquiry → quiet illumination.","listener_experience":"Awe and sharpened discernment; feeling of being placed within a larger lawful cycle.","intensity":6}