Mantra 14
Sukta 4
Sanskrit (Devanagari)
अपानति प्राणति पुरुषो गर्भे अन्तरा। यदा त्वं प्राण जिन्वस्यथ स जायते पुनः
IAST Transliteration
apā́nati prā́ṇati púruṣo gárbhe antárā | yadā́ tvaṃ prā́ṇa jínvasy átha sá jā́yate púnaḥ ||
English Translation (Griffith/Whitney)
He breathes out, he breathes in—the man within the womb. When thou, O Breath, dost quicken him, then is he born again.
Word by Word
अपानति(he/the person) breathes out; has apāna-breath
अपानति:
क्रिया (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootअपान (प्रातिपदिक) / √अन् (प्राणने) (धातु-आधारः)
प्राणतिbreathes in; has prāṇa-breath
प्राणति:
क्रिया (सहक्रिया)
TypeVerb
Rootप्राण (प्रातिपदिक) / √अन् (प्राणने) (धातु-आधारः)
पुरुषःthe person
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
गर्भेin the womb
गर्भे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
अन्तराwithin; inside
अन्तरा:
अधिकरण-सम्बन्धी (स्थानवाचक)
TypeIndeclinable
Rootअन्तरा (अव्यय/उपसर्गसदृश)
यदाwhen
यदा:
अधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्राणO Prāṇa (life-breath)
प्राण:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative use)
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
जिन्वस्यथyou invigorate; you quicken
जिन्वस्यथ:
क्रिया (यदा-उपवाक्ये)
TypeVerb
Root√जिव्/√जिन् (प्रीणने/तर्पणे) (धातु)
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
जायतेis born
जायते:
क्रिया (मुख्यवाक्ये)
TypeVerb
Root√जन् (प्रादुर्भावे/जन्मनि) (धातु)
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition (Prāṇa hymn cycle)
Devata: Prāṇa
Chandas: Anuṣṭubh-like (with Atharvanic metrical looseness)
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"karuna","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Concern at vulnerability → tender invocation → relief/renewal.","listener_experience":"A protective, maternal calm; sense of breath returning and life re-entering.","intensity":6}