Mantra 12
Sukta 4
Sanskrit (Devanagari)
प्राणो विराट् प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते । प्राणो ह सूर्यश्चन्द्रमाः प्राणमाहुः प्रजापतिम्
IAST Transliteration
prāṇó virā́ṭ prāṇó deṣṭrī́ prāṇáṃ sárva upā́sate | prāṇó ha sū́ryaś candramā́ḥ prāṇám ā́huḥ prajā́patim ||
English Translation (Griffith/Whitney)
Prāṇa is Virāṭ; Prāṇa is the Directress; Prāṇa all men worship and attend. Prāṇa, indeed, is Sun and Moon; Prāṇa they call Prajāpati.
Word by Word
प्राणःbreath; vital force (Prāṇa)
प्राणः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootप्राण (प्रा-√अन् ‘श्वसिति/प्राणने’) / प्रातिपदिक ‘प्राण’
विराट्Virāj (cosmic expanse/metre; the all-pervading)
विराट्:
कर्तृ (समानााधिकरण/विशेष्य-विशेषणभावः)
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक) / √राज् ‘दीप्तौ/राजने’ (व्युत्पत्त्यर्थ)
प्राणःPrāṇa
प्राणः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootप्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’
देष्ट्रीthe guide/directress; instructress
देष्ट्री:
कर्तृ (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootदेष्ट्री (प्रातिपदिक; स्त्री) < √दिश् ‘निर्देशे/आदेशे’ (कर्तृवाचक-स्त्रीप्रत्यय)
प्राणम्Prāṇa (as the object of worship)
प्राणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootप्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’
सर्वेall (people/beings)
सर्वे:
कर्तृ
TypeAdjective (substantivized)
Rootसर्व (सर्व-प्रातिपदिक)
उपासतेworship; attend upon
उपासते:
(क्रिया) —
TypeVerb
Rootउप-√आस् ‘सेवायाम्/उपासने’
प्राणःPrāṇa
प्राणः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootप्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’
हिindeed; for
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
कर्तृ (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
चन्द्रमाःthe Moon
चन्द्रमाः:
कर्तृ (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootचन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
प्राणम्Prāṇa
प्राणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootप्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’
आहुःthey have said; they call
आहुः:
(क्रिया) —
TypeVerb
Root√अह् ‘ब्रूयात्/वचने’
प्रजापतिम्Prajāpati (Lord of creatures)
प्रजापतिम्:
कर्म (आहुः इति क्रियायाः)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition
Devata: Prāṇa (identified with Virāṭ, Sun, Moon, Prajāpati)
Chandas: Anuṣṭubh-like
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at cosmic identity → calm confidence in bodily renewal.","listener_experience":"A sense of being ‘plugged into’ a larger rhythm; uplift with tranquility.","intensity":5}