Mantra 13

Sukta 9

Sanskrit (Devanagari)

यत् ते शिरो यत् ते मुखं यौ कर्णौ ये च ते हनू । आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिरथो मधु

IAST Transliteration

yát te śíro yát te múkhaṃ yáu kárṇau yé ca te hánū | āmíkṣāṃ duhratāṃ dātré kṣīráṃ sárpir átho mádhu

English Translation (Griffith/Whitney)

Thy head, thy mouth, thine ears that twain, and thy two jaws besides—let them yield āmikṣā for the giver: milk, and ghee, and honey.

Word by Word

• यत्: whatever (that which)
• यत्: सम्बन्ध/विशेषण (अनुवर्ती ‘शिरः/मुखम्’ इत्यादीनाम्) / कर्म (यद्-सम्बन्धेन)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द

• ते: of you / your
• ते: सम्बन्ध (possessor)
• Type: Pronoun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• शिरः: head
• शिरः: कर्म (दुह्रताम् इत्यस्य) / विषय
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)

• यत्: whatever
• यत्: सम्बन्ध/विशेषण (अनुवर्ती ‘मुखम्’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ते: your
• ते: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: त्वद्

• मुखम्: mouth/face
• मुखम्: कर्म (दुह्रताम्) / विषय
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)

• यौ: which two
• यौ: सम्बन्ध/विशेषण (अनुवर्ती ‘कर्णौ’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• कर्णौ: (two) ears
• कर्णौ: कर्म (दुह्रताम्) / विषय
• Type: Noun
• Root: कर्ण (प्रातिपदिक)

• ये: which two
• ये: सम्बन्ध/विशेषण (अनुवर्ती ‘हनू’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• च: and
• च: समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)

• ते: your
• ते: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: त्वद्

• हनू: (two) jaws
• हनू: कर्म (दुह्रताम्) / विषय
• Type: Noun
• Root: हनु (प्रातिपदिक)

• आमिक्षाम्: curdled milk / thickened milk (āmikṣā)
• आमिक्षाम्: कर्म (दुह्रताम्—‘आमिक्षाम् दुह्रताम्’)
• Type: Noun
• Root: आमिक्षा (प्रातिपदिक)

• दुह्रताम्: let them milk / may they milk out
• दुह्रताम्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: दुह् (धातु)

• दात्रे: for the giver/bestower
• दात्रे: सम्प्रदान (for the giver/bestower)
• Type: Noun
• Root: दात्र (प्रातिपदिक) / दा-धातु से ‘दात्र’ (दाता/वितरक) अथवा ‘दात्र’ (उपकरण) — सन्दर्भतः ‘दाता’

• क्षीरम्: milk
• क्षीरम्: कर्म (दुह्रताम्—‘milk out milk’)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक)

• सर्पिः: ghee
• सर्पिः: कर्म (दुह्रताम्) / समुच्चित-वस्तु
• Type: Noun
• Root: सर्पिस् (प्रातिपदिक)

• अथो: and also
• अथो: समुच्चय/अनुक्रम
• Type: Indeclinable
• Root: अथो (अव्यय; अथ + उ)

• मधु: honey / sweetness
• मधु: कर्म (दुह्रताम्) / समुच्चित-वस्तु
• Type: Noun
• Root: मधु (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (see Anukramaṇī).

Devata: Cow and her productive faculties; implicitly the offering-substances as deified nourishment.

Chandas: Anuṣṭubh.

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Concrete attention to anatomy → wonder at the body as abundance-engine → calm assurance of yield.","listener_experience":"Grounded, practical prosperity; reverence for the animal’s embodied generosity.","intensity":4}