Shloka 100

अविद्याबीज-निरूपणं, योगस्वरूप-उपदेशः, मूर्तहरिधारणा-समाधि, जनकवंशीय-राजर्षिसंवादः

Devanagari script

तद् गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद् भवता कृतम् यद् विमुक्तिप्रदो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः

Transliteration

tad gaccha śreyase sarvaṃ mamaitad bhavatā kṛtam yad vimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ

Translation

Karena itu, pergilah menuju kebaikan tertinggimu. Segala yang harus dilakukan bagiku telah engkau selesaikan; sebab Keśidhvaja yang tak binasa telah mengajarkan Yoga yang menganugerahkan pembebasan.

Word by Word

• तत्: therefore/that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम — ‘that (thing/therefore)’

• गच्छ: go
• गच्छ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लोट् (imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• श्रेयसे: for (your) welfare
• श्रेयसे: Sampradana (Dative/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: श्रेयस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; प्रयोजनार्थ (dative of purpose)

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• मम: of me
• मम: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• भवता: by you (sir)
• भवता: Karana (Instrument/Agent-in-passive/करण)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; आदरार्थक सर्वनाम (honorific pronoun)

• कृतम्: has been done
• कृतम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि — ‘has been done’

• यत्: that which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक

• विमुक्तिप्रदः: bestowing liberation
• विमुक्तिप्रदः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विमुक्ति (प्रातिपदिक) + प्रद (कृदन्त-प्रातिपदिक from प्र + दा)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (vimukteḥ pradaḥ)

• योगः: yoga
• योगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रोक्तः: was taught
• प्रोक्तः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि — ‘was taught/declared’

• केशिध्वज: Keśidhvaja
• केशिध्वज: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: केशि (प्रातिपदिक) + ध्वज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (keśinaḥ dhvajaḥ) — proper name

• अव्ययः: unchanging/imperishable
• अव्ययः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अव्यय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

Speaker

King Khaṇḍikya (addressing his counterpart/teacher Keśidhvaja)

Characters & Entities

• Keśidhvaja
• Khaṇḍikya
• Moksha (Vimukti)

FAQs

What is the significance of liberation-giving Yoga (vimukti-prada yoga) in the Vishnu Purana?

This verse highlights Yoga as a direct means to vimukti (release), portraying liberating knowledge as the highest benefit a teacher can confer—surpassing worldly gifts or victories.

How does the Vishnu Purana frame the teacher–student relationship in this episode?

Through Khaṇḍikya’s gratitude, the text presents instruction in mokṣa-yoga as the completion of all obligations—implying that true service is the transmission of imperishable spiritual insight.

What is the theological importance of calling Keśidhvaja 'avyaya' (imperishable) here?

The epithet emphasizes the enduring, deathless character of liberating wisdom; in Vaishnava reading, such imperishability ultimately reflects the Supreme Reality—Vishnu—whose knowledge and grace ground mokṣa.