Vamana Purana — Chanda & Munda Discover Katyayani, Shloka 9

Chanda and Munda Discover Katyayani; Mahishasura’s Proposal and the Vishnu-Panjara Protection

Devanagari script

नाभिर्गभीरा सुतरां विभाति प्रदक्षिणास्याः परिवर्तमाना तस्यैव लावण्यगृहस्य मुद्रा कन्दर्पराज्ञा स्वयमेव दत्ता

Transliteration

nābhirgabhīrā sutarāṃ vibhāti pradakṣiṇāsyāḥ parivartamānā tasyaiva lāvaṇyagṛhasya mudrā kandarparājñā svayameva dattā

Translation

Pusarnya yang dalam tampak sangat bercahaya, seakan berputar anggun ke arah kanan. Ia bagaikan meterai dari ‘rumah keelokan’ itu sendiri, yang dianugerahkan oleh Raja Kandarpa (Cupid) dengan tangannya sendiri.

Word by Word

• नाभिः: navel
• नाभिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: नाभि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• गभीरा: deep
• गभीरा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गभीर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying नाभिः)

• सुतराम्: exceedingly
• सुतराम्: Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सुतराम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण

• विभाति: shines, appears
• विभाति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि√भा (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• प्रदक्षिणा: right-circling, auspiciously turning
• प्रदक्षिणा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रदक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying नाभिः)

• अस्याः: of her
• अस्याः: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• परिवर्तमाना: turning/whirling around
• परिवर्तमाना: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परि√वृत् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; वर्तमानकृदन्त (present participle, आत्मनेपद)

• तस्य: of that (i.e., of it/of him)
• तस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha-bodhaka (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic particle)

• लावण्यगृहस्य: of the house of beauty
• लावण्यगृहस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: लावण्य + गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (लावण्यस्य गृहः)

• मुद्रा: seal, sign, emblem
• मुद्रा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: मुद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कन्दर्पराज्ञा: by the king Cupid
• कन्दर्पराज्ञा: Karana (करण/Agent-Instrument)
• Type: Noun
• Root: कन्दर्प + राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन; तत्पुरुष (कन्दर्पः एव राजा) कर्मधारय-भावार्थे, रूपेण ‘कन्दर्पराजन्’

• स्वयम्: by himself
• स्वयम्: Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (reflexive adverb)

• एव: indeed
• एव: Emphasis (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण

• दत्ता: given
• दत्ता: Kriya (क्रिया; implied ‘अस्ति/भवति’)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (past passive participle) ‘दत्त’ = given

Speakers

• Not identifiable from verse alone (broader dialogue layer not provided)

Primary Deities

• Kandarpa/Manmatha (as poetic reference)

Key Themes

• Śṛṅgāra
• Auspicious symbolism (pradakṣiṇa)
• Beauty as a ‘temple/house’ marked by a seal

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse aestheticizes auspicious order (pradakṣiṇa) within human beauty, subtly suggesting that even sensual perception is framed through culturally ‘auspicious’ codes rather than mere impulse.

How does this fit the Pancalakshana?

It is ancillary narrative description, not a cosmological/genealogical module; it would be indexed under episode-poetics rather than pancalakṣaṇa headings.

What is the symbolic significance?

The navel as ‘mudrā’ (seal) of the lāvaṇya-gṛha (‘house of beauty’) makes the body a sanctified space; Kandarpa as ‘king’ authorizes desire, while pradakṣiṇa implies an auspicious, ritual-like circling encoded into the imagery.