Verse 31
Sita
तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः । शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः । वैखानसमतः तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्दः—एतानि षडङ्गानि; उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा । निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । धर्मशास्त्रं महर्षीणामन्तःकरणसम्भृतम् । इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् । वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः । दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः ॥२४–३१॥
तथा । दिशन्ति । आभिचार-सामान्येन । पृथक्-पृथक् । एकविंशति-शाखायाम् । ऋग्वेदः । परिकीर्तितः । शतम् । च । नव-शाखासु । यजुषाम्-एव । जन्मनाम् । साम्नः । सहस्र-शाखाः । स्युः । पञ्च-शाखाः । अथर्वणः । वैखानस-मतः । तस्मिन् । आदौ । प्रत्यक्ष-दर्शनम् । स्मर्यते । मुनिभिः । नित्यम् । वैखानस-मतः । परम् । कल्पः । व्याकरणम् । शिक्षा । निरुक्तम् । ज्योतिषम् । छन्दः । एतानि । षट्-अङ्गानि । उपाङ्गम्-अयनम् । च । एव । मीमांसा-न्याय-विस्तरः । धर्मज्ञ-सेवित-अर्थम् । च । वेद-वेदः । अधिकम् । तथा । निबन्धाः । सर्व-शाखाः । च । समय-आचार-सङ्गतिः । धर्म-शास्त्रम् । महर्षीणाम् । अन्तःकरण-सम्भृतम् । इतिहास-पुराण-आख्यम् । उपाङ्गम् । च । प्रकीर्तितम् । वास्तु-वेदः । धनुः-वेदः । गान्धर्वः । च । तथा । मुने । आयुः-वेदः । च । पञ्च । एते । उप-वेदाः । प्रकीर्तिताः । दण्डः । नीतिः । च । वार्ता । च । विद्या । वायु-जयः । परः । एकविंशति-भेदः । अयम् । स्व-प्रकाशः । प्रकीर्तितः ।
tathā diśanty ābhicāra-sāmānyena pṛthak-pṛthak | ekaviṃśatiśākhāyām ṛgvedaḥ parikīrtitaḥ | śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣām eva janmanām | sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ | vaikhānasamataḥ tasminn ādau pratyakṣadarśanam | smaryate munibhir nityaṃ vaikhānasamataḥ param | kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣaṃ chandaḥ—etāni ṣaḍaṅgāni; upāṅgamayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ | dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo’dhikaṃ tathā | nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ | dharmaśāstraṃ maharṣīṇām antaḥkaraṇasambhṛtam | itihāsapurāṇākhyam upāṅgaṃ ca prakīrtitam | vāstuvēdo dhanurvēdo gāndharvaś ca tathā mune | āyurvēdaś ca pañcaite upavēdāḥ prakīrtitāḥ | daṇḍo nītiś ca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ | ekaviṃśatibhedo’yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ||24–31||
Demikianlah semuanya diajarkan terpisah-pisah menurut kaidah umum dari laku mantra dan ritus ābhicāra. Ṛgveda dinyatakan memiliki dua puluh satu cabang; Yajurveda seratus sembilan cabang; Sāmaveda seribu cabang; dan Atharvaveda lima cabang. Dalam tradisi itu, ajaran Vaikhānasa pada mulanya disebut sebagai penglihatan langsung; para muni senantiasa mengingatnya sebagai doktrin Vaikhānasa yang tertinggi. Kalpa, Vyākaraṇa, Śikṣā, Nirukta, Jyotiṣa, dan Chandas—itulah enam anggota (vedāṅga); dan sebagai upāṅga dihitung pula Mīmāṃsā serta Nyāya yang luas. Lagi, demi tujuan para pengenal dharma, ada pula ‘Veda dari Veda’ (uraian penunjang), juga kompendium, seluruh cabang, dan keselarasan dengan adat serta tata laku yang mapan. Dharmaśāstra para maharsi tersimpan dalam batin sebagai pedoman. Itihāsa dan Purāṇa pun diproklamasikan sebagai upāṅga. Wahai resi, Vāstu-veda, Dhanur-veda, Gāndharva, dan Āyur-veda—kelimanya disebut upaveda. Daṇḍa (disiplin/hukuman), Nīti (tata negara), Vārttā (penghidupan), Vidyā (pengetahuan), dan penaklukan prāṇa-vāyu yang tertinggi—itulah pembagian dua puluh satu yang disebut bercahaya oleh dirinya sendiri.
Thus they are taught separately, according to the common (principle) of rites of incantation (ābhicāra). The Ṛgveda is declared to have twenty-one branches; the Yajus, one hundred and nine branches; the Sāman, a thousand branches; and the Atharvan, five branches. In that (tradition) the Vaikhānasa doctrine is said to be, at the beginning, a direct perception; it is remembered by sages always as the supreme Vaikhānasa doctrine. Kalpa, Vyākaraṇa, Śikṣā, Nirukta, Jyotiṣa, and Chandas—these are the six limbs (vedāṅgas); and the subsidiary disciplines are also (counted as) Mīmāṃsā and the extensive Nyāya. Further, for the purpose served by those who know dharma, there is the ‘Veda of the Veda’ (i.e., ancillary expositions) and likewise compendia, all branches, and concordance with established custom and conduct. The Dharmaśāstra of the great seers is held within the inner organ (as a guiding norm). The Itihāsa and Purāṇa are also proclaimed as a subsidiary limb. O sage, Vāstu-veda, Dhanur-veda, Gāndharva, and Āyur-veda—these five are proclaimed as the upavedas. Punishment/discipline (daṇḍa), polity (nīti), livelihood/economics (vārttā), knowledge (vidyā), and the supreme conquest of vital air (vāyu-jaya)—this is proclaimed as a twenty-onefold classification, self-luminous.