Verse 5
Kalagnirudra
तं होवाच भगवान्कालाग्निरुद्रः— यद्द्रव्यं तदाग्नेयं भस्म। सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः परिगृह्य ‘अग्निरिति भस्म, वायुरिति भस्म, जलमिति भस्म, स्थलमिति भस्म, व्योमेति भस्म’ इत्यनेनाभिमन्त्र्य ‘मानस्तोक’ इति समुद्धृत्य ‘मा नो महान्तम्’ इति जलेन संसृज्य ‘त्रियायुषम्’ इति शिरोललाटवक्षःस्कन्धेषु त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैस्त्रिशक्तिभिस्तिर्यक्तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत। व्रतमेतच्छाम्भवं सर्वेषु देवेषु वेदवादिभिरुक्तं भवति। तस्मात्तत्समाचरेन्मुमुक्षुर्न पुनर्भवाय॥ अथ सनत्कुमारः पप्रच्छ— प्रमाणमस्य त्रिपुण्ड्रधारणस्य? त्रिधा रेखा भवत्याललाटादाचक्षुषोरामूर्ध्नोराभ्रुवोर्मध्यतश्च॥
तम् । होवाच । भगवान् । कालाग्निरुद्रः । यत् । द्रव्यम् । तत् । आग्नेयम् । भस्म । सद्योजात-आदि-पञ्चब्रह्म-मन्त्रैः । परिगृह्य । अग्निः-इति । भस्म । वायुः-इति । भस्म । जलम्-इति । भस्म । स्थलम्-इति । भस्म । व्योम-इति । भस्म । इति । अनेन । अभिमन्त्र्य । मानः-स्तोकः-इति । समुद्धृत्य । मा । नः । महान्तम्-इति । जलेन । संसृज्य । त्रि-आयुषम्-इति । शिरः-ललाट-वक्षः-स्कन्धेषु । त्रि-आयुषैः । त्र्यम्बकैः । त्रि-शक्तिभिः । तिर्यक् । तिस्रः । रेखाः । प्रकुर्वीत । व्रतम् । एतत् । शाम्भवम् । सर्वेषु । देवेषु । वेद-वादिभिः । उक्तम् । भवति । तस्मात् । तत् । समाचरेत् । मुमुक्षुः । न । पुनर्भवाय । अथ । सनत्कुमारः । पप्रच्छ । प्रमाणम् । अस्य । त्रिपुण्ड्र-धारणस्य । त्रिधा । रेखा । भवति । आ-ललाटात् । आ-चक्षुषोः । आ-मूर्ध्नोः । आ-भ्रुवोः । मध्यतः । च ।
taṃ hovāca bhagavān kālāgnirudraḥ— yaddravyaṃ tadāgneyaṃ bhasma | sadyojātādipañcabrahma-mantraiḥ parigṛhya ‘agnir iti bhasma, vāyur iti bhasma, jalam iti bhasma, sthalam iti bhasma, vyometi bhasma’ ity anenābhimantrya ‘mānas toka’ iti samuddhṛtya ‘mā no mahāntam’ iti jalena saṃsṛjya ‘triyāyuṣam’ iti śirolalāṭavakṣaḥskandheṣu triyāyuṣais tryambakais triśaktibhis tiryaktisro rekhāḥ prakurvīta | vratam etac chāmbhavaṃ sarveṣu deveṣu vedavādibhir uktaṃ bhavati | tasmāt tat samācaret mumukṣur na punarbhavāya || atha sanatkumāraḥ papraccha— pramāṇam asya tripuṇḍra-dhāraṇasya? tridhā rekhā bhavaty ālalāṭād ācakṣuṣor āmūrdhnor ābhruvor madhyataś ca ||
Bhagavān Kālāgnirudra bersabda: “Zat itu bersifat api—bhasma (abu suci). Dengan lima mantra Brahman yang bermula dari ‘Sadyojāta’ ia diambil; lalu dikonsekrasi dengan: ‘Abu adalah api; abu adalah angin; abu adalah air; abu adalah bumi; abu adalah ruang’; diangkat dengan ‘mānas toka’; dicampur dengan air dengan ‘mā no mahāntam’; dan dengan ‘triyāyuṣam’ dibuat tiga garis mendatar pada kepala, dahi, dada, dan bahu—dengan mantra ‘triyāyuṣa’, ‘tryambaka’, dan ‘triśakti’. Inilah laku Śaiva (Śāmbhava) yang dinyatakan oleh para pengulas Weda di antara semua dewa. Karena itu pencari mokṣa hendaknya melaksanakannya demi tidak kembali (ke kelahiran-ulang). Lalu Sanatkumāra bertanya: ‘Apa standar pemakaian tripuṇḍra?’ (Jawab:) ‘Garis itu tiga: dari dahi sampai mata, sampai puncak kepala, dan dari tengah kedua alis.’
Kālāgnirudra said: “The substance is fiery—ash. Taking it with the five-Brahman mantras beginning with ‘Sadyojāta’, consecrating it with ‘Ash is fire; ash is wind; ash is water; ash is earth; ash is space’, lifting it with ‘mānas toka’, mixing it with water with ‘mā no mahāntam’, and with ‘triyāyuṣam’ making three horizontal lines on the head, forehead, chest, and shoulders—(using) ‘triyāyuṣa’, ‘tryambaka’, and ‘triśakti’—one should perform this Śaiva observance. It is declared by Vedic exponents among all the deities. Therefore the seeker of liberation should practice it for non-return. Then Sanatkumāra asked: ‘What is the standard for wearing the tripuṇḍra?’ (Answer:) ‘The line is threefold—up to the eyes from the forehead, up to the crown, and from the middle of the eyebrows.’