Adhyaya 1

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि क्षेत्रगर्भं महोदयम् । तद्वस्त्रापथमाहात्म्यं यत्र रैवतको गिरिः

Īśvara bersabda: Kini akan Kunyatakan kepadamu sepenuhnya ‘garbha kṣetra’, inti terdalam wilayah suci—suatu perkara agung dan membawa keberkahan—yakni kemuliaan Vastrāpatha, tempat berdirinya gunung Raivataka.

Verse 2

दामोदरं रैवतके भवं वस्त्रापथे तथा । एतद्रैवतकं क्षेत्रं वस्त्रापथमिति स्मृतम्

Dāmodara bersemayam di Raivataka, dan Bhava (Śiva) pun di Vastrāpatha. Karena itu, kṣetra Raivataka ini dikenang dengan nama “Vastrāpatha”.

Verse 3

सुवर्णरेवा यत्रस्था नदी पातकनाशनी । यत्र साक्षात्स्थितः कृष्णो दामोदर इति स्मृतः

Di sana mengalir sungai Suvarṇarevā, pemusnah dosa; dan di sana pula Kṛṣṇa sendiri bersemayam secara nyata, dikenang dengan nama Dāmodara.

Verse 4

यत्र स्थितं मृगीकुण्डं महापातकनाशनम् । सकृच्छ्राद्धे कृते यत्र कल्पकोटिसहस्रकम् । पितॄणां जायते तृप्तिरपुनर्भवकांक्षिणी

Di sana berdiri Mṛgīkuṇḍa, yang melenyapkan bahkan dosa besar. Bila śrāddha dilakukan di sana walau sekali, para leluhur memperoleh kepuasan setara ribuan krore kalpa—kepuasan suci yang tak lagi mendambakan kelahiran kembali.

Verse 5

देव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि दामोदरमहोदयम् । क्षेत्रगर्भस्य माहात्म्यं कर्णिकारूपसंस्थितम्

Sang Dewi bersabda: Wahai Bhagavan, jelaskanlah dengan rinci kemuliaan agung Dāmodara, serta keagungan inti terdalam kṣetra—yang tegak dalam wujud karṇikā, yakni pusat hati teratai.

Verse 6

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दामोदरहरिं प्रति । इतिहासं पुराख्यातमृषिभिः कल्पवासिभिः

Īśvara bersabda: Dengarlah, wahai Dewi; akan kuceritakan tentang Dāmodara-Hari suatu kisah purba, yang dahulu kala dinyatakan oleh para ṛṣi yang berdiam sepanjang kalpa-kalpa.

Verse 7

गंगातीरे शुभे रम्ये पुण्ये जनपदाकुले । ऋषिभिः सेविते नित्यं स्वर्गमार्गप्रदे ध्रुवम्

Di tepi Gaṅgā yang suci—indah, penuh berkah, dan ramai oleh permukiman—terdapat tempat yang senantiasa dilayani para ṛṣi; dan sungguh, ia menganugerahkan jalan menuju svarga.

Verse 8

तत्र ज्ञानविदो विप्रा यजंति विविधैर्मखैः । ऋषयः सांख्ययोगेन दानेनैवेतरे जनाः

Di sana para brāhmaṇa yang mahir dalam jñāna-vidyā memuja melalui beragam yajña. Para ṛṣi menempuh jalan Sāṃkhya dan Yoga; sedangkan orang lainnya (mencapai kebajikan) melalui dāna, amal derma.

Verse 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा स्वर्गमभीप्सवः । सेवंते तज्जलं दिव्यं देवानामपि दुर्लभम्

Para Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya, dan Śūdra—mendambakan surga—berlindung pada air ilahi itu, yang bahkan sukar diperoleh oleh para dewa.

Verse 10

तत्र राजा गजोनाम बली सर्वजनाधिपः । गंगाजलाभिषेकार्थं त्यक्वा राज्यं जगाम ह

Di sana ada raja perkasa bernama Gaja, penguasa seluruh rakyatnya; demi upacara abhiṣeka dengan air Gaṅgā, ia meninggalkan kerajaannya dan berangkat.

Verse 11

भार्या तस्य सती साध्वी पुत्रिणी रूपसंयुता । साऽप्ययात्सह तेनैव भर्त्रा वै भर्तृवत्सला

Istrinya adalah wanita suci dan setia, dianugerahi putra-putri serta elok rupanya; karena kasih-bhakti kepada suami, ia pun berangkat bersama sang suami itu juga.

Verse 12

संगता नाम नाम्ना च दक्षा दाक्षायणी यथा । एवं निवसतोस्तत्र वर्षाणामयुतं गतम्

Namanya Saṅgatā—cekatan dan cakap, laksana Dakṣāyaṇī putri Dakṣa. Demikianlah, ketika keduanya tinggal di sana, berlalu sepuluh ribu tahun.

Verse 13

आजगाम ऋषिस्तत्र भद्रोनाम महायशाः । सहितो बहुभिर्विप्रैर्जपहोमपरायणैः

Kemudian datanglah ke sana seorang resi termasyhur bernama Bhadra, disertai banyak vipra (brāhmaṇa) yang tekun dalam japa dan homa.

Verse 14

त्यक्त्वा संसारमार्गं तु स्वर्गमार्गजिगीषवः । गंगानिषेवणं कृत्वा स्फोटयित्वाऽत्मजं मलम्

Meninggalkan jalan keterikatan duniawi dan berhasrat menempuh jalan surga, mereka berbhakti dengan melayani Dewi Gaṅgā, seraya menanggalkan kotoran dan kenajisan yang lahir dari diri.

Verse 15

जलं दत्त्वा तु भूतेभ्यः पूजयित्वा जनार्द्दनम् । यावद्यांति नदीतीर ऋषयो भद्रकादयः । तावत्पश्यंति राजानं गजं वरगजोपमम्

Setelah mempersembahkan air sebagai dana kepada makhluk hidup dan memuja Janārdana, ketika para ṛṣi yang dipimpin Bhadra berjalan menuju tepi sungai, mereka melihat Raja Gaja—cemerlang laksana gajah mulia.

Verse 16

तेनैव दृष्टा मुनयो राज्ञा निहतकल्मषाः । सप्तर्षयो यथा स्वर्गे सुरराजेन धीमता

Para muni itu pun terlihat oleh sang raja—yang telah tersucikan dari dosa—sebagaimana di surga, Tuan para dewa yang bijaksana memandang Sapta Ṛṣi.

Verse 17

तमृषिं स च संप्रेक्ष्य पदानि दश पंच च । आगच्छन्त्वत्र पूजार्हा भवतो मम मन्दिरम्

Melihat sang ṛṣi itu, ia maju lima belas langkah dan berkata: “Wahai para mulia yang patut dipuja, datanglah kemari—berkenanlah memasuki kediamanku.”

Verse 18

पश्यंतु संगतां सर्वे मम भार्यां यशस्विनीम् । तस्याः पूजां समादाय यो मार्गो मनसि स्थितः

“Biarlah semua memandang istriku yang termasyhur, Saṅgatā. Setelah menerima penghormatan dan pemujaannya dengan layak, tempuhlah jalan yang telah teguh di dalam batin kalian.”

Verse 19

तं गच्छध्वं महाभागाः पुण्याः पुण्यमभीप्सवः । एवमुक्तास्तु ते राज्ञा ऋषयः कौतुकान्विताः । आजग्मुर्मंदिरं शुभ्रं पुरंदरपुरोपमम्

“Pergilah ke sana, wahai yang berbahagia—kalian yang suci, para pencari pahala.” Demikian titah raja; para resi yang dipenuhi rasa ingin tahu pun tiba di kediaman cemerlang, laksana kota Purandara (Indra).

Verse 20

आसनानि विचित्राणि दत्त्वा तेषां मनस्विनी । संगता राजराजेन सार्द्धमग्रे व्यवस्थिता

Sang wanita yang bijaksana dan teguh hati itu mempersembahkan kepada mereka beraneka tempat duduk yang indah; lalu ia bergabung dengan raja segala raja dan bersama beliau mengambil tempat di bagian depan.

Verse 21

कृत्वा करपुटं राजा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । बभाषे वचनं राजा भद्रो भद्रं सुसंगतम्

Sang raja, dengan kedua tangan terkatup penuh hormat di hadapan para resi yang suci amalnya, mengucapkan kata-kata yang baik dan membawa berkah—tepat, serasi, dan pada waktunya.

Verse 22

वसुधा वसुसंपूर्णा मंडिता नगरी पुरी । पर्वतैश्च समुद्रैश्च सरिद्भिश्च सरोवरैः

Bumi yang penuh kekayaan dan permata menghiasi kota itu; ia dipermuliakan oleh gunung-gunung dan lautan, oleh sungai-sungai dan telaga-telaga.

Verse 23

ग्रामैश्चतुष्पथैर्घोरैर्गोकुलैराकुलीकृता । नररत्नैरश्वरत्नैर्गजरत्नैस्तु संकुला

Kota itu dipenuhi desa-desa dan persimpangan yang ramai, hiruk oleh perkampungan gembala (gokula); juga sesak oleh “permata manusia”, kuda-kuda unggul, serta gajah-gajah yang mulia.

Verse 24

दुस्त्यजा भोगभोक्तृणां परं ज्ञानमजानताम् । संसारेऽत्र महाघोरे पुनरावृत्तिकारिणि

Bagi mereka yang hanya mengecap kenikmatan dan tidak mengenal jñāna tertinggi, saṃsāra yang amat mengerikan ini sukar ditinggalkan—senantiasa menyebabkan kelahiran kembali berulang-ulang.

Verse 25

पतंति पुरुषा भद्र पत्राणीव पुनःपुनः । कृतेन येन विप्रेंद्र स्वर्गं प्राप्नोति निर्मलम् । दानेन तपसा चैव तत्त्वमा चक्ष्व सुव्रत

Wahai Bhadra, manusia jatuh berulang-ulang bagaikan daun. Wahai yang terbaik di antara brāhmaṇa, dengan perbuatan apakah seseorang mencapai surga yang suci tanpa noda? Katakanlah kepadaku kebenaran—melalui dāna dan tapas, wahai engkau yang berkaul luhur.

Verse 26

भद्र उवाच । तीर्थानि तोयपूर्णानि देवाः पाषाणमृन्मयाः । आत्मस्थं ये न पश्यंति ते न पश्यंति तत्परम्

Bhadra berkata: ‘Tīrtha hanyalah air yang penuh air; para dewa (dalam rupa) adalah arca batu atau tanah liat. Mereka yang tidak melihat Yang Tertinggi bersemayam dalam Ātman—mereka sesungguhnya tidak melihat Yang Mahatinggi.’

Verse 27

संति तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च । पुण्यतोया पवित्रश्च सरितः सागरास्तथा । बहुपुण्यप्रदा पृथ्वी स्थानेस्थाने पदेपदे

Ada banyak tīrtha dan banyak pula tempat suci yang penuh kebajikan. Sungai-sungai dan samudra pun menyucikan; airnya membawa pahala. Bumi ini menganugerahkan kebajikan berlimpah—di setiap tempat, pada setiap langkah.

Verse 28

यद्यस्ति तव राजेंद्र ज्ञानं ज्ञानवतां वर । विष्णुं जिष्णुं हृषीकेशं शंखिनं गदिनं तथा

Wahai raja di antara para raja, jika engkau sungguh memiliki kebijaksanaan—wahai yang terbaik di antara para bijak—maka kenalilah Viṣṇu: Sang Jaya (Jiṣṇu), Hṛṣīkeśa, pemangku śaṅkha dan juga pemegang gadā.

Verse 29

चतुर्भुजं महाबाहुं प्रभासे दैत्यसूदनम् । वाराहं वामनं चैव नारसिंहं बलार्जुनम्

Berlengan empat dan berlengan perkasa, pembinasā para asura di Prabhāsa—kenalilah Dia sebagai Varāha dan Vāmana, juga Narasiṃha, pahlawan kuat laksana Arjuna dalam keberanian.

Verse 30

रामं रामं च रामं च पुरुषोत्तममेव च । पुंडरीकेक्षणं चैव गदापाणिं तथैव च

“Ingatlah dan pujilah Rāma—Rāma—Rāma; juga Sang Puruṣottama, Pribadi Tertinggi; Tuhan bermata teratai; dan Dia pula yang menggenggam gada di tangan-Nya.”

Verse 31

राघवं शक्रदमनं गोविंदं बहुपुण्यदम् । जयं च भूधरं चैव देवदेवं जनार्द्दनम्

“Ingatlah Rāghava; Sang penunduk Śakra (Indra); Govinda, penganugerah pahala kebajikan berlimpah; Jaya; Bhūdhara, Penopang bumi; Deva-deva, Tuhan para dewa; dan Janārdana.”

Verse 32

सुरोत्तमं श्रीधरं च हरिं योगीश्वरं तथा । कपिलेशं भूतनाथं श्वेतद्वीपपतिं हरिम्

“Ingatlah Yang terbaik di antara para dewa; Śrīdhara; Hari; Penguasa para yogin; Kapileśa; Bhūtanātha, Tuhan segala makhluk; dan Hari, Penguasa Śvetadvīpa.”

Verse 33

बदर्याश्रमवासौ च नरनारायणौ तथा । पद्मनाभं सुनाभं च हयग्रीवं विशां पते

“Ingatlah Nara dan Nārāyaṇa yang bersemayam di Badarī-āśrama; Padmanābha; Sunābha; dan Hayagrīva—wahai tuan bagi rakyat.”

Verse 34

द्विजनाथं धरानाथं खड्गपाणिं तथैव च । दामोदरं जलावासं सर्वपापहरं हरिम्

(Hendaknya diingat) Tuhan para dwija, Penguasa bumi, Yang menggenggam pedang; Dāmodara; Dia yang bersemayam di perairan; dan Hari, penghapus segala dosa.

Verse 35

एतान्येव हि स्थानानि देवदेवस्य चक्रिणः । गच्छते यत्र तत्रैव मुच्यते सर्वपातकैः

Sesungguhnya inilah tempat-tempat suci milik Dewa para dewa, Sang Cakrin pemegang cakra. Ke mana pun seseorang pergi (ke sana), di tempat itu juga ia terbebas dari segala dosa besar.

Verse 36

गंगा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । दृषद्वती गोमती च तापी कावेरिणी तथा

Gaṅgā dan Yamunā, serta Dewi Sarasvatī; Dṛṣadvatī dan Gomatī; Tāpi dan demikian pula Kāverī.

Verse 37

नर्मदा शर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा । शतद्रुश्च तथा विंध्या पयोष्णी वरदा तथा

Narmadā dan Śarmadā, serta sungai Godāvarī; Śatadru, dan demikian pula (sungai) Vindhyā; Payoṣṇī dan Varadā juga.

Verse 38

चर्मण्वती च सरयूर्गंडकी चंडपापहा । चंद्रभागा विपाशा च शोणश्चैव पुनःपुनः

Carmaṇvatī dan Sarayū; Gaṇḍakī, penghancur dosa yang dahsyat; Candrabhāgā, Vipāśā, dan juga Śoṇa—berulang-ulang dipuji.

Verse 39

एताश्चान्याश्च बहवो हिमवत्प्रभवाः शुभाः । तासु स्नातो नरः स्वर्गं याति पातकवर्जितः

Inilah dan banyak sungai suci lainnya yang lahir dari Himavat; siapa yang mandi di dalamnya akan pergi ke surga, terbebas dari dosa.

Verse 40

वनानि नंदनादीनि पर्वता मंदरादयः । नामोच्चारेण येषां हि पापं याति रसातले

Hutan seperti Nandana dan gunung seperti Mandara—hanya dengan menyebut nama-namanya, dosa pun jatuh ke kedalaman alam bawah.

Verse 41

गज उवाच । भद्रं हि भाषितं भद्र आख्यानममृतोपमम् । पृच्छामि सर्वधर्मज्ञ त्वामहं किंचिदेव हि

Gaja berkata: “Wahai Bhadra, sungguh mulia apa yang engkau ucapkan; kisah ini laksana amerta. Wahai yang mengetahui segala dharma, aku hendak bertanya sesuatu lagi.”

Verse 42

यस्मिन्मासे दिने यस्मिंस्तीर्थे यस्मिन्क्रमान्नरैः । अक्षयं सेव्यते स्वर्गस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत

Pada bulan apa, pada hari apa, di tīrtha mana, dan dengan laku apa yang dijalankan manusia, buah surga menjadi ‘akṣaya’ (tak habis)? Wahai yang berkaul mulia, jelaskan kepadaku.

Verse 43

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । अक्षयो येन वै स्वर्गस्तन्मे गदितुमर्हसि

Mandi suci, dana, japa, homa, svādhyāya, dan pemujaan kepada dewa—dengan yang manakah surga menjadi akṣaya, tak pernah gagal buahnya? Patutlah engkau menjelaskannya kepadaku.

Verse 44

भद्र उवाच । श्रूयतां राजशार्दूल कथां कथयतो मम । यां श्रुत्वा मुच्यते पापान्नरो नरवरोत्तम

Bhadra berkata: “Wahai harimau di antara para raja, dengarkanlah kisah yang kututurkan. Dengan mendengarnya, seorang manusia terbebas dari dosa, wahai yang terbaik di antara manusia.”

Verse 45

ऋषीणां कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना

Dahulu kala, kisah ini disampaikan kepada para resi oleh Nārada yang berhati agung.

Verse 46

एवं पृष्टश्च तैः सर्वैर्नारदो मुनिसत्तमः । कथयामास संहृष्टो मेघदुदुभिनिस्वनैः

Demikian ditanya oleh mereka semua, Nārada—yang utama di antara para muni—dengan sukacita mulai menuturkan, suaranya bergema laksana tabuh awan yang menggelegar.

Verse 47

रम्ये हिमवतः पृष्ठे समवाये मया श्रुतम् । तदहं तव वक्ष्यामि श्रोतुकामं नरर्षभ

Di lereng Himālaya yang elok, dalam suatu perhimpunan yang indah, aku telah mendengarnya. Kini akan kukatakan kepadamu, wahai banteng di antara manusia, karena engkau ingin mendengar.

Verse 48

तीर्थान्येव हि सर्वाणि पुनरावर्त्तकानि तु । अक्षयांल्लभते लोकांस्तत्तीर्थं कथयामि ते

Sesungguhnya semua tīrtha lainnya memberi buah yang darinya orang kembali lagi; tetapi melalui tīrtha itu seseorang meraih alam-alam yang tak binasa. Tīrtha itulah yang akan kukatakan kepadamu.

Verse 49

मार्गशीर्षे कान्यकुब्ज उषित्वा राजसत्तम । न शोचति नरो नारी स्वर्गं याति परावरम्

Pada bulan Mārgaśīrṣa, setelah tinggal di Kānyakubja, wahai raja termulia, baik pria maupun wanita tidak berduka; mereka menuju Svarga, alam tertinggi yang luhur.

Verse 50

पौषस्य पौर्णमासी या यदि सा क्रियतेऽर्बुदे । वर्षाणामर्बुदं स्वर्गे मोदते पितृभिः सह

Bila upacara Pūrṇimā bulan Pauṣa dilaksanakan dengan benar di Arbuda, seseorang bersukacita di Svarga selama satu krore tahun bersama para Pitṛ (leluhur).

Verse 51

माघ्यां यदि गयाश्राद्धं पितॄणां यच्छते नरः । त्रयाणामपि देवानां चतुर्थः स प्रजायते

Jika pada bulan Māgha seseorang mempersembahkan Gayā-śrāddha bagi para leluhurnya, ia seakan menjadi ‘yang keempat’ di antara tiga golongan dewa, lahir dalam martabat ilahi.

Verse 52

फाल्गुन्यां हिमवत्पृष्ठे वसन्नेकां निशां नरः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो जनार्द्दनः

Pada bulan Phālguna, bila seseorang tinggal semalam di lereng Himavat, ia mencapai kediaman tertinggi, tempat Bhagavān Janārdana bersemayam.

Verse 53

चैत्र्यां श्राद्धं प्रभासे तु ये कुर्वंति मनीषिणः । न ते मर्त्त्या भवन्तीह कुलजैः सह सत्तमाः

Para bijak yang melaksanakan śrāddha di Prabhāsa pada bulan Caitra tidak tinggal sebagai insan fana belaka; bersama garis keturunannya, mereka menjadi mulia dan luhur.

Verse 54

चतुर्भुजे तु वैशाख्यां ये कुर्वंति जलप्रिये । तथावंत्यां नरः कश्चित्स याति परमां गतिम्

Pada bulan Waiśākha, siapa pun yang melaksanakan upacara sesuai tuntunan di Caturbhuja—wahai kekasih air—dan demikian pula di Avantī, ia mencapai tujuan tertinggi.

Verse 55

ज्यैष्ठ्यां ज्येष्ठर्क्षयुक्तायां श्राद्धं च त्रितकूपके । कुर्युर्युगानि ते त्रीणि वसंति नाकसद्मनि

Pada bulan Jyaiṣṭha, ketika rasi bulan Jyeṣṭhā bertepatan, mereka yang melaksanakan śrāddha di Tritakūpaka berdiam selama tiga yuga di kediaman surgawi.

Verse 56

यो व्रजेशवने नद्यां दिनानि नव पंच च । तिष्ठते च नरः स्वर्गं वैकुण्ठमभिगच्छति

Siapa yang tinggal di tepi sungai di Vrajeśavana selama empat belas hari, ia meraih surga—bahkan sungguh mencapai Vaikuṇṭha.

Verse 57

श्रावणस्य तु मासस्य पूर्णायां पूर्वसागरे । स्नानं दानं जपं श्राद्धं नरः कुर्वन्न शोचति

Pada purnama bulan Śrāvaṇa, di Samudra Timur, seseorang yang melakukan mandi suci, sedekah, japa, dan śrāddha, tidak akan berdukacita kelak.

Verse 58

तथा भाद्रपदे क्षेत्रे प्रभासे शशिभूषणम् । पूजयित्वा नरो लिंगं देवलिंगी भवेत्ततः

Demikian pula pada bulan Bhādrapada, di kṣetra suci Prabhāsa, setelah memuja liṅga bernama Śaśibhūṣaṇa, seseorang kemudian menjadi ‘deva-liṅgī’—berkeadaan liṅga yang ilahi.

Verse 59

आश्विने चंद्रभागायां श्राद्धं स्नानं करोति यः । स्थानं युगसहस्राणां कृतं तेन त्रिविष्टपे

Barangsiapa pada bulan Āśvina mandi suci dan melaksanakan śrāddha di Candrabhāgā, dianugerahi kedudukan di Triviṣṭapa (surga) selama seribu yuga.

Verse 60

अष्टाक्षरैश्चतुर्बाहुं ध्यायंति मुनिसत्तमाः । बहुनाऽत्र किमुक्तेन गजाहं प्रवदामि ते

Dengan mantra beraksara delapan, para resi utama bermeditasi pada Tuhan yang berlengan empat. Apa perlunya berkata panjang lebar di sini? Wahai Gajah, akan kukatakan kepadamu dengan jelas.

Verse 61

दामोदरसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । मासानां कार्त्तिकः श्रेष्ठः कार्त्तिके भीष्मपंचकम्

Tiada tīrtha yang setara dengan Dāmodara pernah ada di masa lampau, dan takkan muncul di masa depan. Di antara bulan-bulan, Kārttika adalah yang utama; dan dalam Kārttika, Bhīṣma-pañcaka amat disucikan.

Verse 62

तत्रापि द्वादशी श्रेष्ठा राजन्दामोदरे जले । किमन्यैर्बहुभिस्तीर्थेः कि क्षेत्रैः कि महावनैः । दामोदरे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

Bahkan di sana, wahai Raja, Dvādaśī adalah hari terbaik untuk air Dāmodara. Apa perlunya banyak tīrtha lain, apa perlunya ladang suci lain atau rimba raya? Dengan mandi di Dāmodara, manusia terbebas dari segala dosa.

Verse 63

गज उवाच । भद्र भद्रं त्वया प्रोक्तं रसायनमिवापरम् । भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य महाफलम्

Sang Gajah berkata: Wahai Bhadra, apa yang engkau ucapkan sungguh membawa berkah—laksana eliksir kehidupan yang lain. Aku ingin mendengar lagi buah agung dari tīrtha ini.

Verse 64

के देशाः किं प्रमाणं तु का नदी केः च पर्वताः । जना वसंति के तत्र ऋषयः के तपस्विनः

Negeri-negeri apakah yang ada, seberapa luas ukurannya, sungai apakah di sana, dan gunung-gunung yang mana? Kaum apakah yang tinggal di sana, dan resi serta pertapa mana yang berdiam di tempat itu?

Verse 65

भद्र उवाच । पृथिवी वसुसंपूर्णा सागरेण तु वेष्टिता । मंडिता नगरैर्ग्रामैः सुरैः परपुरंजय

Bhadra berkata: Bumi ini penuh dengan kekayaan dan sungguh dilingkari oleh samudra. Ia dihiasi oleh kota-kota dan desa-desa, serta oleh para dewa, wahai penakluk benteng musuh!

Verse 66

वाराणसी प्रभासं च संगमं सितकृष्णयोः । एवं साराणि तीर्थानि यस्मान्मृत्युहराणि च

Vārāṇasī, Prabhāsa, dan pertemuan Sungai Putih dan Sungai Hitam—itulah inti dari tīrtha-tīrtha, sebab semuanya menghapus ketakutan akan maut dan belenggu kefanaan.

Verse 67

दामोदरेति ये नूनं स्मरंतो यत्र तत्र हि । ते वसंति हरेर्गेहं न सरंति कदाचन

Sungguh, mereka yang mengingat nama ‘Dāmodara’—di mana pun berada—berdiam di rumah Hari, dan tak pernah menyimpang dari keadaan itu.

Verse 68

सोमनाथस्य सान्निध्य उदयन्तो गिरिर्महान् । तस्य पश्चिमभागे तु रैवतक इति स्मृतः

Di dekat Somanātha berdiri gunung agung bernama Udayanta. Pada sisi baratnya terdapat gunung yang dikenal sebagai Raivataka.

Verse 69

वाहिनी वहते तत्र नदी कांचनशेखरात् । धातवस्तत्र ते रक्ताः श्वेता नीलास्तथाऽसिताः

Di sana sungai Vāhinī mengalir, memancar dari Kāñcanaśekhara. Mineral yang terdapat di sana berwarna merah, putih, biru, dan juga hitam.

Verse 70

पाषाणाः कुञ्जराकाराश्चान्ये सैरिभसन्निभाः । चणकाकृतयश्चान्ये अन्ये गोक्षुरकप्रभाः

Di sana ada batu-batu berbentuk gajah; yang lain menyerupai kerbau perkasa. Sebagian berwujud seperti kacang chickpea, dan sebagian berkilau laksana buah berduri gokṣura.

Verse 71

वृक्षा वल्ल्यश्च गुल्माश्च संतानाः संत्यनेकशः । सर्वं तत्कांचनमयं मूलं पुष्पं फलं दलम्

Di sana terdapat pepohonan, sulur, dan semak dalam jumlah tak terhingga. Semuanya bersifat keemasan: akar, bunga, buah, dan daun—semuanya laksana emas.

Verse 72

न हि पश्यति पापात्मा मुक्तः पापेन पश्यति । सेव्यते स गिरिर्नित्यं धातुवादपरैर्नरैः

Jiwa yang terikat dosa tidak sungguh melihatnya; hanya yang terbebas dari dosa dapat memandangnya. Maka gunung itu senantiasa didatangi para insan yang tekun pada dhātuvāda, ilmu tentang logam.

Verse 73

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः शूद्रानुगैर्बहिः । पक्षिणस्तत्र बहवः शिवाशिवगिरस्तदा

Di luar sana ada banyak Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya, Śūdra, serta para pengikut Śūdra. Banyak pula burung-burung di sana, berseru dengan suara yang kadang mujur dan kadang tidak mujur.

Verse 74

हंससारसचक्राह्वाः शुककोकिलबर्हिणः । मृगाश्च वानरेन्द्राश्च हंसा व्याघ्रास्तथैव च

Di sana ada angsa, bangau, burung cakravāka, nuri, kukila, dan merak; juga rusa serta para raja kera—angsa dan bahkan harimau pun ada pula.

Verse 76

सर्वे विमानमारूढा गच्छन्ति हरिमन्दिरम् । वायुना पातितं यत्र पत्रपुष्पफलादिकम्

Mereka semua, setelah menaiki vimāna surgawi, pergi menuju kediaman-kuil Hari. Di sana, apa pun—daun, bunga, buah, dan sebagainya—yang dijatuhkan oleh angin,

Verse 77

तस्या नद्या जलं स्पृष्ट्वा सर्वं वै मुक्तिमाप्नुते । सा नदी पृथिवीं भित्त्वा पातालादागता नृप

Dengan sekadar menyentuh air sungai itu, semua sungguh mencapai mokṣa. Wahai raja, sungai itu datang dari Pātāla dengan membelah bumi.

Verse 78

पूर्वं पन्नगराजस्तु तेन मार्गेण चागतः । स्नातुं दामोदरे तीर्थे यममृत्युप्रघातिनि

Dahulu raja para nāga datang melalui jalan itu juga, untuk mandi suci di tīrtha Dāmodara—tempat suci yang menghantam Yama dan Maut.

Verse 79

स्वर्गादागत्य चन्द्रोऽपि यष्टुं यज्ञं सुपुष्कलम् । यक्ष्मरोगाद्विनिर्मुक्तो गतः स्वर्गं निरामयः

Bahkan Candra, Sang Bulan, turun dari svarga untuk melaksanakan yajña yang amat melimpah; terbebas dari penyakit yakṣmā, ia kembali ke svarga dalam keadaan sehat tanpa cela.

Verse 80

बलिना चैव दानानि दत्तान्यागत्य कार्तिके । हरिश्चन्द्रेण विधिना नलेन नहुषेण च

Bali pun datang ke sini pada bulan Kārtika dan menganugerahkan dana-derma; demikian pula Hariścandra menurut tata-ritus yang semestinya, serta Nala dan Nahuṣa juga.

Verse 81

नाभागेनांबरीषाद्यैः कृतं कर्म सुदुष्करम् । दत्त्वा दानान्यनेकानि गजा गावो हया रथाः

Nabhāga, Ambārīṣa, dan yang lainnya melakukan laku yang amat sukar—dengan memberikan banyak jenis dana: gajah, sapi, kuda, dan kereta perang.

Verse 82

अनडुत्कांचना भूमिं रत्नानि विविधानि च । छत्राणि विप्रमुख्येभ्यो यानानि चैव वाससी

Mereka juga menganugerahkan lembu jantan, emas, tanah, serta aneka permata; dan kepada brāhmaṇa terkemuka mereka memberikan payung kehormatan, kendaraan, dan pakaian.

Verse 83

अन्नानि रसमिश्राणि दत्त्वा दामोदराग्रतः । गतास्ते विष्णु भुवनं नागच्छंति महीतले

Setelah mempersembahkan makanan yang bercampur rasa nikmat di hadapan Dāmodara, mereka pergi ke alam kediaman Viṣṇu dan tidak kembali lagi ke bumi.

Verse 84

पत्रं पुष्पं फलं तोयं तस्मिंस्तीर्थे ददाति यः । द्विजानां भक्तिसंयुक्तः स याति जलशायिनम्

Barangsiapa di tīrtha itu mempersembahkan daun, bunga, buah, atau air—dengan bhakti kepada para dvija—ia mencapai Tuhan Jalāśāyī, Sang Berbaring di atas perairan.

Verse 85

प्रकृतिं चापि यो दद्यान्मुष्टिं वाथ क्षुधार्थिने । विमानवरमारूढः स सोमं प्रति गच्छति

Barangsiapa memberi kepada orang lapar sedikit makanan—bahkan segenggam saja—ia naik ke wimana surgawi yang mulia dan menuju alam Soma.

Verse 86

दामोदराग्रतः कृत्वा पर्वतानन्नसंभवान् । पूजितान्फलपुष्पैश्च दीपं दद्यात्सवर्त्तिकम्

Di hadapan Dāmodara, setelah membentuk ‘gunung-gunung’ dari makanan dan memujanya dengan buah serta bunga, hendaklah dipersembahkan sebuah pelita lengkap dengan sumbu.

Verse 87

अवाप्य दुष्करं स्थानं कुलानां तारयेच्छतम् । चतुरंगुलमात्रेपि दत्ते दामोदराग्रतः

Bila di hadapan Dāmodara seseorang memberi walau hanya sebesar empat jari, ia meraih kedudukan yang sukar dicapai dan menyelamatkan seratus garis keturunan.

Verse 88

दाने युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । मा गच्छ हिमवत्पृष्ठं मलयं मा च मन्दरम्

Dengan dana demikian, ia dimuliakan di svargaloka selama ribuan yuga. Jangan pergi ke punggung Himavat, jangan ke Malaya, dan jangan pula ke Mandara.

Verse 89

गच्छ रैवतकं शैलं यत्र दामोदरः स्थितः । कृत्वा मासोपवासं तु द्विजो दामोदराग्रतः

Pergilah ke Gunung Raivataka, tempat Dāmodara bersemayam. Seorang brāhmaṇa, setelah menjalani puasa sebulan penuh di hadapan Dāmodara, memperoleh buah yang dijanjikan.

Verse 90

न निवर्तति कालेन दामोदरपुरं व्रजेत् । करोत्यनशनं यश्च नरो नार्यथवा पुनः । सर्व लोकानतिक्रम्य स हरेर्गेहमाप्नुयात्

Ia tidak kembali menurut putaran waktu; ia menuju kota Dāmodara. Siapa pun—laki-laki atau perempuan—yang menjalankan puasa total, melampaui segala loka, mencapai kediaman suci Hari.

Verse 91

विघ्नानि तत्र तिष्ठन्ति नित्यं पञ्चशतानि च । धर्मविध्वंसकर्तॄणि नरस्तत्र न गच्छति

Di sana senantiasa ada lima ratus rintangan, para perusak dharma; karena itu seseorang tidak pergi ke tempat itu.

Verse 92

प्रद्युम्नबलशैनेयगदाचक्रादिभिः सदा । शतलक्षप्रमाणैस्तु सेव्यते स गिरिर्महान्

Gunung agung itu senantiasa dilayani oleh Pradyumna, Bala, Śaineya, Gadā, Cakra, dan lainnya—bahkan jumlahnya mencapai ratusan laksa.

Verse 93

क्रीडंति नार्यस्तेषां हि नित्यं दामोदराग्रतः । सुचन्द्रवदना गौर्यः श्यामाश्चैव सुमध्यमाः

Para wanita mereka senantiasa bersukaria di hadapan Dāmodara—sebagian berwajah elok laksana bulan, sebagian berkulit cerah, dan sebagian berwarna gelap, semuanya ramping berpinggang.

Verse 94

नितंबिन्यः सुकेशाश्च शुभ्राः स्वायतलोचनाः । सुगंडा ललिताश्चैव सुकक्षाः सुपयोधराः

Mereka berpinggul elok dan berambut indah; bercahaya serta bermata lebar; berpipi menawan dan bertingkah lembut—berbadan serasi, berpayudara penuh.

Verse 95

शोभमानाः सुजंघाश्च सुपादाः सुन्दरांगुलीः । राजपुत्र्यो गिरौ तस्मिन्हसंति च रमंति च

Bercahaya, berbetis indah, berkaki elok dan berjari-jari menawan—para putri raja di gunung itu tertawa dan bersukacita dalam permainan.

Verse 96

कौसुंभं पादयुगले कुंकुमं पीतकंचुकम् । ब्राह्मणीभ्यो ददन्तीह स्पर्द्धमानाः पृथक्पृथक्

Di sini, saling berlomba, mereka memberi kepada para wanita Brāhmaṇa—pewarna kusumbha untuk sepasang kaki, kumkuma, dan bodis kuning—masing-masing secara terpisah.

Verse 97

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चोष्यं च पिच्छिलम् । तांबूलं पुष्पसंयुक्तं कार्तिके हरिवासरे

Santapan, hidangan, minuman, manisan yang dijilat, yang dikunyah, serta sajian lembut nan nikmat; juga sirih bertabur bunga—dipersembahkan pada bulan Kārtika, di hari suci Hari.

Verse 98

दृष्ट्वा तु रेवतीकुंडं प्रदद्यात्फलमुत्तमम् । पुत्रिणी ऋद्धिसंपन्ना सुभगा जायते सती

Namun, dengan memandang Revatī-kuṇḍa, seseorang memperoleh buah tertinggi: seorang istri suci menjadi berputra, berharta kemakmuran, dan beruntung.

Verse 99

एवं कृत्वा तु सा रात्रि नीयते निद्रया विना । वेदघोषैः सुपुण्यैस्तु भारताख्यानवाचनैः

Setelah melakukan demikian, malam itu dilalui tanpa tidur—dipenuhi lantunan suci Weda yang amat berpahala serta pembacaan kisah-kisah Bhārata.

Verse 100

हुंकृतैस्तलशब्दैश्च तालशब्दैः पुनःपुनः । देशभाषाविभाषिण्यो रामामण्डलमध्यतः । हास्यनृत्यसमायुक्ता राजन्दामोदराग्रतः

Dengan seruan “hum”, bunyi tepuk tangan, dan ketukan irama berulang-ulang—berbicara dalam bahasa-bahasa daerah—di tengah lingkaran para wanita, wahai Raja, mereka tertawa dan menari di hadapan Dāmodara.

Verse 101

पञ्चपाषाणकं हर्म्यं यः करोति शिवालयम् । पंचवर्षसहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

Barangsiapa membangun sebuah śivālaya, rumah suci bagi Śiva, dengan lima batu, ia dimuliakan di alam surga selama lima ribu tahun.

Verse 102

दशपाषाणसंयुक्तं कृत्वा दामोदराग्रतः । दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे हल्लति मल्लति

Setelah membuat bangunan suci yang tersusun dari sepuluh batu di hadapan Dāmodara, seseorang bersukaria dan bergembira di surga selama sepuluh ribu tahun.

Verse 103

शतपाषाणकं हर्म्यं यः करोति महन्नृप । मन्दिरं सुन्दरं शुभ्रं स याति हरिमन्दिरम्

Wahai raja agung, siapa membangun rumah-kuil dari seratus batu—indah dan suci—ia mencapai kediaman Hari.

Verse 104

कृत्वा साहस्रिकं चैत्यं बहुरूपसमन्वितम् । सर्वांल्लोकानतिक्रम्य परं ब्रह्माधिगच्छति

Setelah membangun caitya seribu-lapis yang berhias banyak wujud, seseorang melampaui semua dunia dan mencapai Brahman Yang Mahatinggi.

Verse 105

पंचवर्णध्वजं दद्याद्दामोदरगृहोपरि । तं तु प्रमाणवर्षाणि दिव्यानि स दिवं व्रजेत्

Hendaknya dipasang panji lima warna di puncak rumah-kuil Dāmodara; selama ukuran tahun-tahun ilahi, ia berangkat menuju surga.

Verse 106

तस्य गव्यूतिमात्रेण क्षेत्रं वस्त्रापथं शुभम् । यद्दृष्ट्वा सर्वपापानि विलीयन्ते बहूनि च

Kṣetra suci Vastrāpatha yang mujur itu hanya seluas satu gavyūti; dengan sekadar memandangnya, banyak—bahkan segala—dosa pun luluh lenyap.

Verse 107

राजंस्तत्पदमायाति यद्गत्वा न निवर्त्तते । पूजयित्वा भवं देवं भवसंभवनाशनम्

Wahai raja, ia mencapai keadaan luhur itu, yang setelah dicapai tiada kembali lagi—setelah memuja Dewa Bhava (Śiva), pemusnah kelahiran kembali dalam arus keberadaan duniawi.

Verse 108

नरो नारी नृपश्रेष्ठ शिवलोके महीयते । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भद्रस्य च सुभाषितम्

Wahai raja terbaik, baik laki-laki maupun perempuan dimuliakan di alam Śiva. Mendengar kata-kata Bhadra yang terucap indah itu (kisah pun berlanjut).

Verse 109

आगतः कार्तिकीं कर्त्तुं देवे दामोदरे ततः । ऋग्यजुःसामसंयुक्तैर्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवित्तमैः

Kemudian ia datang untuk menjalankan upacara Kārtikī di hadapan Dewa Dāmodara, disertai para brāhmaṇa terbaik, para pengenal Brahman, yang mahir dalam Ṛg, Yajus, dan Sāman.

Verse 110

क्षत्रियैः क्षत्रधर्मज्ञैर्वैश्यैर्दानपरायणैः । सह शूद्रैः समायातस्तस्मिंस्तीर्थे गजो नृपः

Bersama para kṣatriya yang memahami dharma kepemimpinan, para vaiśya yang tekun bersedekah, serta para śūdra, Raja Gaja tiba bersama di tīrtha itu.

Verse 111

दत्त्वा दानान्यनेकानि हुत्वा हविर्हुताशने । अग्निष्टोमादिकान्यज्ञान्हयमेधादिकान्बहून् । चकार विधिवद्राजा गजस्तत्र समाहितः

Setelah menganugerahkan berbagai dana dan mempersembahkan havis ke dalam api yajña, Raja Gaja—dengan batin terhimpun di tempat suci itu—melaksanakan menurut tata-vidhi banyak yajña seperti Agniṣṭoma dan lainnya, termasuk Aśvamedha.

Verse 112

ततश्च न्यवसत्तत्र तपः कर्तुं सहर्षिभिः । ऊर्द्ध्वपादाः स्थिता विप्राः पीत्वा धूममधोमुखाः । शुष्कपत्राशनाश्चान्ये अन्ये वै फलभोजनाः

Kemudian ia menetap di sana bersama para ṛṣi untuk menjalankan tapa. Sebagian brāhmaṇa berdiri dengan kaki terangkat; sebagian meneguk asap dengan wajah menunduk; sebagian hidup dari daun kering, dan sebagian lagi bersantap buah-buahan saja.

Verse 113

मूलानि चान्ये भक्षंति अन्ये वार्यंशना द्विजाः । आलोकंति स्वमन्ये च तथान्ये जलशायिनः

Sebagian memakan umbi-umbian; sebagian dvija hidup hanya dengan air. Sebagian meneguhkan pandangan pada Ātman, dan sebagian menjalankan laku berbaring di dalam air.

Verse 114

पञ्चाग्निसाधकाश्चान्ये शिलाचूर्णस्य भक्षकाः । जपंति चान्ये संशुद्धा गायत्रीं वेदमातरम् । सावित्रीं मनसा चान्ये देवीमन्ये सरस्वतीम्

Sebagian menekuni tapa pañcāgni, dan sebagian bahkan memakan serbuk batu. Yang lain, setelah tersucikan, melafalkan japa Gāyatrī—Ibu Veda; sebagian merenungkan Sāvitrī dalam batin, dan sebagian memuja Dewi Sarasvatī.

Verse 115

सूक्तानि हि पवित्राणि ब्रह्मणा निर्मितानि च । अन्येऽवसंस्तदा तत्र द्वादशाक्षरचिन्तकाः

Sukta-sukta itu sungguh menyucikan dan diciptakan oleh Brahmā. Pada waktu itu, yang lain tinggal di sana sebagai para perenung mantra dua belas suku kata.

Verse 116

आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनःपुनः । इदमेव सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

Setelah menelaah semua śāstra dan merenungkannya berulang-ulang, inilah kesimpulan yang teguh: Nārāyaṇa senantiasa patut dimeditasikan.

Verse 117

आराधितः सुदुष्पारे भवे भगवतो विना । तथा नान्यो महादेवात्पतन्तं योऽभिरक्षति

Di samudra bhava yang sukar diseberangi ini, tiada penolong selain Bhagavān yang dipuja. Demikian pula, tiada selain Mahādeva yang melindungi insan yang sedang jatuh.

Verse 118

गतागतानि वर्तंते चंद्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तंते द्वादशाक्षरचिंतकाः

Bulan, Matahari, dan para benda langit bergerak dalam datang dan perginya; namun hingga kini para perenung mantra dua belas suku kata tidak berpaling dari tapa-sādhana yang teguh.

Verse 119

येऽक्षरा ऋषयश्चान्ये देवलोकजिगीषवः । प्राप्नुवंति ततः स्थानं दग्धबीजं च तत्तथा

Para ṛṣi yang tak binasa dan lainnya yang mendambakan kemenangan atas alam para dewa mencapai keadaan itu; dan di sana benih mereka seakan terbakar—yakni sebab kelahiran kembali pun lenyap.

Verse 120

सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति

Barangsiapa mengucapkan nama dua suku kata “Hari” walau sekali saja, baginya perlengkapan menuju pembebasan menjadi teguh, dan perjalanan menuju mokṣa pun mulai bergerak.

Verse 121

एकभक्तं तथा नक्तमयाच्यमुषितं तथा । एवमादीनि चान्यानि कृत्वा दामोदराग्रतः । कृतकृत्या भवंतीह यावदाभूतसंप्लवम्

Menjalankan tapa seperti makan sekali sehari, makan hanya pada malam hari, dan tinggal tanpa meminta-minta—serta nazar-nazar sejenis lainnya—bila dilakukan di hadapan Dāmodara, seseorang menjadi sempurna dalam hidup ini dan tetap demikian hingga pralaya kosmis.

Verse 122

स राजा ऋषिभिः सार्द्धं यावत्तिष्ठति तत्र वै । विमानानि सहस्राणि तावत्तत्रागतानि च

Selama raja itu tinggal di sana bersama para ṛṣi, selama itu pula ribuan vimāna surgawi datang dan hadir di tempat itu.

Verse 123

गंधर्वाप्सरस्तत्र सिद्धचारणकिन्नराः । सर्वे विमानमारूढाः शतशोऽथ सहस्रशः

Di sana para Gandharva dan Apsaras, juga para Siddha, Cāraṇa, dan Kinnara—semuanya menaiki vimāna—berkumpul ratusan bahkan ribuan.

Verse 124

सर्वैर्जनपदैः सार्द्ध स राजा भार्यया सह । गतो विमानमारूढो यत्तत्पदमनामयम्

Bersama seluruh rakyatnya, raja itu beserta permaisurinya menaiki vimāna dan berangkat menuju pada keadaan tertinggi yang suci, tanpa noda dan tanpa duka.

Verse 125

य इदं पठते नित्यं शृणुयाद्वाऽपि मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति

Barangsiapa membacanya setiap hari, atau bahkan hanya mendengarkannya, ia terbebas dari segala dosa dan mencapai Brahman Tertinggi.

Verse 785

तत्तीर्थस्य प्रभावेन न दुष्टान्याचरंति ते । कालेन मृत्युमायांति पशुपक्षिसरीसृपाः

Oleh daya tirtha suci itu, mereka tidak melakukan perbuatan jahat; dan pada waktunya, bahkan binatang, burung, serta reptil pun menemui kematian secara wajar.