Adhyaya 7

Verse 1

पार्वत्युवाच । कथमग्निमयं लिंगमभिगम्यमभूद्भुवि । प्राणिनामपि सर्वेषामुपशांतिं कथं गतः

Pārvatī bersabda: Bagaimanakah Liṅga yang berwujud api itu menjadi dapat didekati di bumi? Dan bagaimana ia sampai menganugerahkan ketenteraman serta kelegaan kepada semua makhluk?

Verse 2

तीर्थानामुद्भवः पुण्यात्कथं चारुणपर्वतात् । उपसंहृतसर्वांगः कथं वा वद मेऽचलः

Bagaimanakah tīrtha-tīrtha suci muncul dari Gunung Aruṇa yang penuh berkah? Dan bagaimana Sang Tak Tergoyahkan menarik kembali seluruh anggota-Nya—jelaskanlah kepadaku.

Verse 3

गौतम उवाच । कृते त्वग्निमयः शैलस्त्रेतायां मणिपर्वतः । द्वापरं हाटकगिरिः कलौ मरकताचलः

Gautama berkata: Pada Kṛta Yuga gunung itu bersifat api; pada Tretā Yuga ia menjadi gunung permata; pada Dvāpara Yuga ia tampak sebagai puncak keemasan; dan pada Kali Yuga ia adalah Gunung Zamrud.

Verse 4

बहुयोजनपर्यंतं कृते वह्निमये स्थिते । बहिः प्रदक्षिणं चक्रुः प्रशाम्यति महर्षयः

Pada Kṛta Yuga, ketika ia berdiri sebagai hamparan api yang luas hingga banyak yojana, para mahārṣi melakukan pradakṣiṇā dari luar sambil memohon agar ia menjadi teduh dan tenang.

Verse 5

शनैः शांतोरुणाद्रीशः श्रीमानभ्यर्थितः सुरैः । लोकगुप्त्यर्थमत्यर्थमुपशांतोऽरुणाचलः

Perlahan-lahan, Tuhan mulia Aruṇādriśa, setelah dipohon para dewa, menjadi tenang; demi melindungi segenap dunia, Aruṇācala pun sangat diperdamaikan.

Verse 6

अथ गौरी मुनिं प्राह कथं शांतोऽरुणाचलः । कथं वा प्रार्थयामासुर्देवेशं त्रिदशा इमम्

Lalu Gaurī berkata kepada sang resi: “Bagaimana Aruṇācala diperdamaikan? Dan bagaimana para dewa tiga puluh ini memohon kepada Penguasa para dewa?”

Verse 7

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्त्वभ्यभाषत । प्रशस्य भक्तिमतुलां तस्यास्तत्त्वार्थवेदिनीम्

Mendengar ucapannya, Gautama menjawab, seraya memuji bhakti-nya yang tiada banding serta pengertiannya akan hakikat dan maknanya.

Verse 8

गौतम उवाच । अग्निरूपं पुरा शैलमासादयितुमक्षमाः । पुरा सुराः स्तुतिं चक्रुरभ्यर्च्य क्रतुसंभवैः

Gautama berkata: “Dahulu, karena tak sanggup mendekati gunung dalam wujud apinya, para dewa melantunkan pujian, setelah memuja-Nya dengan persembahan yang lahir dari yajña.”

Verse 9

भगवन्नरुणाद्रीश सर्वलोकहितावह । अग्निरूपोऽपि संशांतः प्रकाशस्य महीतले

“Wahai Bhagavān Aruṇādriśa, pembawa kesejahteraan bagi semua dunia; meski berwujud api, jadilah sepenuhnya tenang, dan sinarilah bumi dengan cahaya yang lembut.”

Verse 10

असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः । इति त्वां सकला वेदाः स्तुवंति शिवविग्रहम्

Dia berwarna tembaga; Dia merah aruna; sungguh Dia kecokelatan—Mahāmaṅgala. Demikianlah semua Veda memuji-Mu, wahai wujud suci Śiva itu sendiri.

Verse 11

नमस्ताम्रायारुणाय शिवाय परमात्मने । वेदवेद्य स्वरूपाय सोमाय सुखरूपिणे

Sembah sujud kepada Śiva, Sang Paramātman, yang berwarna tembaga-merah, merah aruna. Kepada Dia yang hakikat-Nya dikenali melalui Veda; kepada Soma, perwujudan kebahagiaan sejati, hormatku.

Verse 12

त्वद्रूपमखिलं देव जगदेतच्चराचरम् । निधानमिव ते रूपं देवानामिदमीक्ष्यते

Wahai Dewa, seluruh jagat ini—yang bergerak dan yang tak bergerak—adalah rupa-Mu sendiri. Perwujudan-Mu dipandang para dewa laksana perbendaharaan segala keberadaan.

Verse 13

वर्षतां च पयोदानां निर्झराणां च भूयसाम् । सलिलोपायसंहारो युक्तस्ते युगसंक्षये

Sekalipun awan hujan menumpahkan air dan tak terhitung air terjun mengalir deras, tetaplah penghimpunan dan penarikan kembali segala air terjadi hanya menurut kehendak-Mu, saat yuga berakhir.

Verse 14

अग्नेरापः समुद्भूतास्त्वत्तो हि परमात्मनः । विश्वसृष्टिं वितन्वति विचित्रगुण वैभवात्

Dari api muncullah air; dan sungguh, wahai Paramātman, dari-Mu pula air itu menghamparkan penciptaan semesta, oleh keagungan menakjubkan dari sifat-sifat-Mu.

Verse 15

शीतो भव महादेव शोणाचल कृपानिधे । सर्वेषामपि जीवानामभिगम्यो भव प्रभो

Wahai Mahādeva, jadilah sejuk; wahai Śoṇācala, perbendaharaan welas asih. Wahai Prabhu, jadilah mudah didekati oleh semua makhluk hidup.

Verse 16

इति स्तुतः सुरैः सर्वेरानतैर्भक्तवत्सलः । सद्यः शीतलतां गच्छन्नभिम्योऽभवत्प्रभुः

Demikian dipuji oleh semua dewa yang bersujud hormat; Sang Prabhu, pengasih para bhakta, seketika menjadi sejuk dan menjadi mudah didekati.

Verse 17

प्रावर्त्तत पुनर्नद्यो निर्झराश्च बहूदकाः । वर्षतामपि मेघानां न जग्राह जलं बहु

Kemudian sungai-sungai dan air terjun yang berlimpah air mulai mengalir kembali; namun walau awan menurunkan hujan, bumi tidak banyak menyerap air.

Verse 18

तथापि तरुणार्कोद्यत्कालाग्निशतकोटिभिः । समानदीप्तिरभजज्जीवानामभिगम्यताम्

Namun demikian, dengan sinar yang setara ratusan krore api-waktu (kālāgni) yang menyala laksana matahari muda terbit, Ia meraih wujud yang dapat didekati oleh makhluk hidup.

Verse 19

विसृज्य विश्वसलिलं नदीश्च रसविक्षरैः । संपूर्यः सकलैर्देवः सर्वदा संप्रकाशते

Setelah melepaskan air semesta dan mengalirkan sungai-sungai dengan sari yang memancar, Sang Dewa—dipenuhi dan dipuaskan oleh segala persembahan serta pujian—senantiasa bersinar dalam kemuliaan penuh.

Verse 20

तीर्थानि तानि तान्यासन्परितः प्रार्थनावशात् । दिक्पालानां सुराणां च महर्षीणां महात्मनाम्

Karena daya permohonan para Dikpāla, para dewa, dan para Mahārṣi yang berhati luhur, tīrtha-tīrtha itu pun terwujud mengelilingi segala arah.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा गौरी कुतुकसंयुता । तीर्थानामुद्भवं सर्व श्रोतुं समुपचक्रमे

Brahmā bersabda: Mendengar ucapan itu, Gaurī yang dipenuhi rasa ingin tahu suci mulai bertanya agar dapat mendengar seluruh asal-mula tīrtha-tīrtha.

Verse 22

पार्वत्युवाच । कानि तीर्थानि जातानि शोणाद्रेर्लोकगुप्तये । भगवन्ब्रूहि सकलं तीर्थानामुद्भवं मम

Pārvatī bersabda: Tīrtha-tīrtha apakah yang telah muncul di Śoṇādri demi perlindungan dunia? Wahai Bhagavān, jelaskan kepadaku sepenuhnya asal-usul tīrtha-tīrtha itu.

Verse 23

इति तस्या वचः शृण्वन्गिरीशात्संश्रुतं पुरा । तीर्थानामुद्भवं सर्वं व्याख्यातुमुपचक्रमे

Mendengar ucapan beliau, Gautama mulai menjelaskan sepenuhnya asal-usul semua tīrtha, sebagaimana dahulu ia dengar dari Girīśa (Śiva).

Verse 24

गौतम उवाच । ऐन्द्रं नाम महातीर्थमिंद्रभागे समुत्थितम् । तत्र स्नात्वा पुरा शक्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहयत्

Gautama bersabda: Ada mahātīrtha bernama Aindra, yang muncul di penjuru Indra. Pada masa silam, Śakra (Indra) mandi suci di sana dan menyingkirkan dosa brahmahatyā.

Verse 25

ब्रह्मतीर्थं पुनर्दिव्यं वह्निःकोणे समुत्थितम् । परस्त्रीसंगमात्पापं वह्निः स्नात्वात्र चात्यजत्

Kemudian ada pula Brahma-tīrtha yang ilahi, muncul di sudut api (tenggara, wilayah Agni). Di sana Agni mandi suci dan menanggalkan dosa akibat bersatu dengan istri orang lain.

Verse 26

याम्यं नाम महातीर्थं यमभागे विजृंभते । अत्र स्नात्वा यमोऽत्याक्षीद्भयं ब्रह्मास्त्रसंभवम्

Sebuah mahā-tīrtha bernama Yāmya berkembang di penjuru Yama (selatan). Dengan mandi suci di sini, Yama menyingkirkan rasa takut yang timbul dari Brahmāstra.

Verse 27

नैरृतं तु महातीर्थं नैरृत्यां दिशि शोभते । भूतवेतालविजयं तत्र स्नात्वर्षयो गताः

Mahā-tīrtha bernama Nairṛta bersinar di arah barat daya. Setelah mandi suci di sana, para ṛṣi meraih kemenangan atas bhūta dan vetāla, roh-roh pengganggu.

Verse 28

पश्चिमे वारुणं तीर्थं दिग्भागे च प्रकाशते । शल्यकोशं पुरा लेभे स्नात्वात्र वरुणो निजम्

Di penjuru barat, Vāruṇa-tīrtha tampak nyata dan termasyhur. Dahulu, dengan mandi suci di sini, Varuṇa memperoleh kembali śalyakośa miliknya (selubung derita yang menusuk).

Verse 29

वायवे वायवीयं च तीर्थमत्र प्रकाशते । तत्र स्नात्वा ययौ वायुर्जगत्प्राणत्ववैभवम्

Di penjuru barat laut, Vāyavīya-tīrtha tampak nyata. Dengan mandi suci di sana, Vāyu meraih kemuliaan dan daya gemilang sebagai prāṇa, napas kehidupan dunia.

Verse 30

उत्तरे चात्र दिग्भागे सोमतीर्थमिति स्मृतम् । तत्र स्नात्वा पुरा सोमो यक्ष्मरोगादमुंचत

Di bagian utara di sini dikenal sebagai Soma-tīrtha. Dahulu kala Soma mandi suci di sana dan terbebas dari penyakit yakṣmā (tbc/kurus).

Verse 31

ऐशाने चात्र दिग्भागे विष्णुतीर्थमिति स्मृतम् । तत्र स्नात्वा पुरा विष्णुः श्रिया च सह संगतः

Di bagian timur laut di sini dikenal sebagai Viṣṇu-tīrtha. Dahulu kala Viṣṇu mandi suci di sana dan bersatu kembali dengan Śrī (Lakṣmī).

Verse 32

मार्कण्डेयः पुरा देवि प्रार्थयामास शंकरम् । सदाशिव महादेव देवदेव जगत्पते

Wahai Dewi, pada masa lampau Mārkaṇḍeya memanjatkan doa kepada Śaṅkara: “Sadāśiva, Mahādeva, Dewa para dewa, Penguasa jagat raya!”

Verse 33

बहूनामिह तीर्थानामेकत्र स्यात्समागमः । केनोपायेन भगवन्कृपया वद शंकर

“Bagaimana di sini banyak tīrtha dapat bertemu pada satu tempat? Wahai Bhagavān, demi belas kasih, katakanlah, wahai Śaṅkara, dengan cara apakah hal ini mungkin.”

Verse 34

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेव उमापतिः । उपायं दर्शयामास मुनये प्रीतमानसः

Mendengar kata-katanya, Dewa para dewa—Umāpati—dengan hati berkenan, memperlihatkan cara itu kepada sang resi.

Verse 35

महेश्वर उवाच । सदोपहारवेलायां सर्वतीर्थसमुच्चयः । सन्निधिं मम संप्राप्तः सेवते गूढरूपतः

Mahesvara bersabda: Pada waktu persembahan harian, seluruh himpunan semua tīrtha hadir di hadapan-Ku dan melayani-Ku dalam wujud yang tersembunyi.

Verse 36

नान्यदन्वेषणीयं ते तीर्थमत्र महामुने । ममोपहारवेलायां दृश्यते तीर्थसंचयः

Wahai mahāmuni, di sini engkau tidak perlu mencari tīrtha lain; pada waktu persembahan-Ku, kumpulan tīrtha itu sungguh tampak.

Verse 37

तस्माद्भक्तियुतैर्नित्यं सर्वतीर्थसमागमः । मुनिभिश्च सुरैः सर्वैर्नैवेद्यांते विलोक्यताम्

Karena itu, dengan bhakti hendaknya setiap hari memandang pertemuan semua tīrtha pada akhir naivedya—yang juga disaksikan para muni dan seluruh dewa.

Verse 38

इति देवि पुरा देवो मार्कडेयाय शंकरः । उपादिशदमेयात्मा तीर्थसंदर्शनक्रमम्

Demikianlah, wahai Dewi, pada masa lampau Dewa Śaṅkara yang hakikat-Nya tak terukur mengajarkan kepada Mārkaṇḍeya tata cara memandang tīrtha.

Verse 39

गौतम उवाच । सर्वाण्यपि च पुण्यानि तीर्थानि शिवसन्निधौ । सदोपहारवेलायां दृश्यानि किल मानवैः

Gautama berkata: Sungguh, semua tīrtha yang suci dan pemberi pahala tampak bagi manusia di hadapan Śiva sendiri—pada waktu persembahan harian.

Verse 40

व्रतं तीर्थं तपो वेदा यज्ञाश्च नियमादयः । योगाश्च शोणशैलेशदर्शनाद्दृष्टसंचराः

Kaul, tīrtha, tapa, Weda, yajña, disiplin yang bermula dari pengendalian diri, bahkan jalan-jalan yoga—melalui darśana Tuhan Śoṇaśaila, semuanya seakan ‘telah dilihat’ dan ditempuh, serta buahnya diperoleh.

Verse 41

निशम्य वाक्यं मुनिपुंगवस्य प्रसेदुषी पर्वतराजपुत्री । अवोचदत्यद्भुतमेतदत्र त्वयोपदिष्टं भुवि तीर्थजालम्

Setelah mendengar sabda sang resi utama itu, putri Raja Gunung pun bersukacita dan berkata: “Sungguh menakjubkan—bahwa di sini engkau telah mengajarkan suatu jejaring tīrtha di bumi.”

Verse 42

अहं कृतार्था तपतां वरिष्ठ त्वत्संगमात्संप्रति तीर्थजालम् । प्राप्ता नमस्तेऽस्तु तपोविशेष शिवोपि मेऽत्रादिशदेव कर्तुम्

“Aku telah terpenuhi, wahai yang terbaik di antara para pertapa; melalui perjumpaan denganmu kini aku memperoleh jejaring tīrtha ini. Sembah sujud bagimu, pemilik tapa yang istimewa. Di sini Śiva pun telah menuntunku tentang apa yang harus dilakukan.”

Verse 43

कथं गिरीशः पुनरत्र देवः स्फुरन्महावह्निवपुर्धरोऽपि । प्रशांतरूपः परमेश्वरोऽयमभ्यर्चनीयो भुवि मर्त्यवर्गैः

Bagaimanakah di sini Girīśa, Sang Dewa itu sendiri—meski memanggul wujud yang menyala laksana api agung—tampak dalam rupa yang tenteram? Sang Parameśvara ini sungguh patut dipuja di bumi oleh segenap insan fana.