Adhyaya 42

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः सर्वतीर्थानां वैभवं प्रवदाम्यहम् । सेतुमध्यनिविष्टानामनुक्तानां मुनीश्वराः

Śrī Sūta berkata: Wahai para muni yang mulia, kini akan kuwartakan kemuliaan semua tīrtha yang berada di tengah Setu, yang belum lagi diuraikan.

Verse 2

अस्ति तीर्थं महापुण्यं नाम्ना तु ऋणमोचनम् । ऋणानि त्रीणि नश्यंति नराणामत्र मज्जनात्

Ada sebuah tīrtha yang amat suci bernama ‘Ṛṇamocana’, Sang Pembebas dari Utang. Dengan berendam di sini, tiga utang manusia lenyap.

Verse 3

द्विजस्य जायमानस्य ऋणानि त्रीणि संति हि । ऋषीणां देवतानां च पितॄणां च द्विजोत्तमाः

Wahai yang terbaik di antara para dvija, sesungguhnya sejak kelahiran seorang dvija ada tiga utang: kepada para Ṛṣi, kepada para Deva, dan kepada para Pitṛ.

Verse 4

ब्रह्मचर्याननुष्ठानादृषीणामृणवान्भवेत् । यज्ञादीनामकरणाद्देवानां च ऋणी भवेत्

Dengan tidak menjalankan brahmacarya, seseorang menjadi berutang kepada para Ṛṣi. Dengan tidak melaksanakan yajña dan upacara sejenis, ia pun berutang kepada para Dewa.

Verse 5

पुत्रानुत्पादनाच्चैव पितृणामृणवान्भवेत् । विनापि ब्रह्मचर्येण विना यागं विना सुतम्

Dan dengan tidak memperanakkan putra, seseorang menjadi berutang kepada para Pitṛ. Sekalipun tanpa brahmacarya, tanpa yajña, dan tanpa keturunan—beban utang itu tetap melekat.

Verse 6

ऋणमोक्षाभिधे तीर्थे स्नानमात्रेण मानवाः । ऋषिदेवपितॄणां तु ऋणेभ्यो मुक्तिमाप्नुयुः

Di tīrtha bernama ‘Ṛṇamokṣa’, hanya dengan mandi suci saja, manusia memperoleh pembebasan dari utang kepada para Ṛṣi, para Dewa, dan para Pitṛ.

Verse 7

ब्रह्मचर्येण यज्ञेन तथा पुत्रोद्भवेन च । नैव तुष्यन्ति ऋषयो देवाः पितृगणास्तथा

Bahkan dengan brahmacarya, dengan yajña, dan dengan kelahiran seorang putra pun, para Ṛṣi, para Dewa, dan para Pitṛ tidaklah sepuas sebagaimana mereka dipuaskan oleh kemuliaan tīrtha ini.

Verse 8

ऋणमोक्षे यथा स्नानादतुलां तुष्टिमाप्नुयुः । किं चात्र मज्जनात्तीर्थे दरिद्रा अधमर्णिनः

Sebagaimana dengan mandi di Ṛṇamokṣa mereka meraih kepuasan yang tiada banding, terlebih lagi dengan menyelam di tīrtha ini—apalagi bagi kaum miskin dan mereka yang terbebani utang-utang hina.

Verse 9

मुक्ता ऋणेभ्यः सर्वेभ्यो धनिनः स्युर्न संशयः । यदत्र मज्जनात्पुंसामृणमुक्तिः प्रजायते

Bebas dari segala macam utang, manusia sungguh menjadi makmur—tanpa ragu; sebab dengan mandi suci di sini, lahirlah pembebasan dari keterikatan utang bagi para pria.

Verse 10

तस्मादुक्तमिदं तीर्थमृणमोचनसंज्ञया । अतोऽत्र ऋणिभिः सर्वैः स्नातव्यं तद्विमुक्तये

Karena itu, tīrtha ini disebut dengan nama ‘Ṛṇamocana’ (Pelepas Utang). Maka semua yang terbebani utang hendaknya mandi suci di sini agar terbebas darinya.

Verse 11

एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । पांडवैः कृतमप्यत्र तीर्थमस्त्यपरं महत्

Tiada tīrtha yang setara dengan tīrtha ini pernah ada, dan kelak pun tidak akan muncul. Dan di sini juga ada tīrtha agung lainnya, yang ditegakkan oleh para Pāṇḍava.

Verse 12

यत्रेष्टं धर्मपुत्राद्यैः पांडवैः पंचभिः पुरा । तदेतत्तीर्थमुद्दिश्य भुक्तिमुक्ति फलप्रदम्

Di tempat di mana dahulu kala lima Pāṇḍava—bermula dari Dharmaputra—melaksanakan yajña, tīrtha itulah yang bila diziarahi dengan niat suci, menganugerahkan buah kenikmatan duniawi dan mokṣa.

Verse 13

दशकोटिसहस्राणि तीर्थान्यनुत्तमानि हि । पंचपांडवतीर्थेस्मिन्सान्निध्यं कुर्वते सदा

Sungguh, puluhan juta tīrtha yang tiada banding senantiasa menghadirkan kedekatan sucinya di Pañca-Pāṇḍava Tīrtha ini.

Verse 14

आदित्पा वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः । पांडवानां महातीर्थे नित्यं सन्निहितास्तथा

Di mahātīrtha milik para Pāṇḍava, para Āditya, Vasu, Rudra, Sādhya, beserta rombongan Marut senantiasa hadir abadi.

Verse 15

अत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवांश्च तर्पयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्म लोके स पूज्यते

Barang siapa melakukan abhiṣeka (mandi suci) di sini dan mempersembahkan tarpaṇa kepada para Pitṛ serta para Dewa, ia terbebas dari segala dosa dan dimuliakan di Brahmaloka.

Verse 16

अप्येकं भोजयेद्विप्रमेतत्तीर्थतटेऽमले । तेनासौ कर्मणा त्वत्र परत्रापि च मोदते

Sekalipun seseorang memberi makan hanya satu brāhmaṇa di tepi tīrtha ini yang suci, oleh perbuatan itu ia bersukacita di dunia ini dan di alam sana.

Verse 17

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाप्यन्य एव वा । अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा वियोनिं न प्रयाति वै

Baik brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, śūdra, ataupun siapa pun—setelah mandi suci di tīrtha utama ini, ia tidak jatuh ke kelahiran yang hina.

Verse 18

पांडवानां महातीर्थे पुण्ययोगेषु यो नरः । स्नायात्स मनुज श्रेष्ठो नरकं नैव पश्यति

Orang yang mandi di mahātīrtha para Pāṇḍava pada saat-saat yoga yang penuh kebajikan, menjadi yang terbaik di antara manusia dan tak pernah menyaksikan neraka.

Verse 19

पांडवानां महातीर्थं सायं प्रातश्च यः स्मरेत् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु गंगादिषु न संशयः

Barangsiapa mengingat Mahātīrtha yang terkait dengan para Pāṇḍava pada pagi dan senja, sungguh ia dipandang telah mandi suci di semua tīrtha, bermula dari Gaṅgā; tiada keraguan.

Verse 20

इंद्रादिदेवता भिश्च यत्रेष्टं दैत्यशांतये । तदन्यद्देवतीर्थाख्यं विद्यते गंधमादने

Di Gandhamādana terdapat tempat lain yang dikenal sebagai ‘Devatīrtha’, tempat Indra dan para dewa lainnya mempersembahkan pemujaan iṣṭa demi menenteramkan para Daitya.

Verse 21

देवतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापविमोचितः । प्राप्नुयादक्षयांल्लोकान्सर्व कामसमन्वितान्

Dengan mandi suci di Devatīrtha, seseorang terbebas dari segala dosa dan meraih loka-loka yang tak binasa, dipenuhi segala pemenuhan hasrat.

Verse 22

जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रिया वा पुरुषेण वा । कृतं तद्देवकुंडेस्मिन्स्नानात्सद्यो विनश्यति

Dosa apa pun yang dilakukan sejak lahir, baik oleh perempuan maupun laki-laki, seketika lenyap melalui mandi suci di Devakuṇḍa ini.

Verse 23

यथा सुराणां सर्वेषा मादिर्वै मधुसूदनः । तथादिः सर्वतीर्थानां देवकुंडमनुत्तमम्

Sebagaimana Madhusūdana (Viṣṇu) adalah yang pertama di antara semua dewa, demikian pula Devakuṇḍa yang tiada tara adalah yang terdepan di antara semua tīrtha.

Verse 24

यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते । यस्त्वेको देवकुंडेस्मिन्कदाचित्स्नान माचरेत्

Seseorang boleh memelihara upacara Agnihotra selama seratus tahun penuh; namun yang lain, walau hanya sekali, mandi suci di Devakuṇḍa ini—

Verse 25

सममेव तयोः पुण्यं नात्र संदेहकारणम् । दुर्लभं देवतीर्थेस्मिन्दानं वासश्च दुर्लभः

Pahala keduanya sama persis—tiada alasan untuk ragu. Di Devatīrtha ini, sedekah sungguh langka, dan menetap di sana pun langka.

Verse 26

देवतीर्थाभिगमनं स्नानं चाप्य तिदुर्लभम् । देवतीर्थं समासाद्य देवर्षिपितृसेवितम्

Mendatangi Devatīrtha—dan mandi suci di sana—amatlah jarang. Setelah mencapai Devatīrtha yang dilayani para dewa, resi, dan leluhur,

Verse 27

अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति । द्विदिनं त्रिदिनं चापि पंच वाथ षडेव वा

Ia meraih buah Aśvamedha dan pergi ke alam Viṣṇu—entah ia tinggal dua hari, atau tiga, atau bahkan lima, atau enam.

Verse 28

उषित्वा देवकुंडस्थतीरे नरकनाशने । न मातृयोनिमाप्नोति सिद्धिं चाप्नोत्यनुत्तमाम्

Dengan tinggal di tepi Devakuṇḍa—pemusnah keadaan neraka—seseorang tidak lagi masuk ke rahim ibu, dan meraih siddhi yang tiada banding.

Verse 29

त्रिरात्रस्नानतो ह्यत्र वाजपेयफलं भवेत् । देवतीर्थस्मृतेः सद्यः पापेभ्यो मुच्यते नरः

Dengan mandi suci di sini selama tiga malam, seseorang memperoleh buah yajña Vājapeya. Dan hanya dengan mengingat Devatīrtha, ia seketika terbebas dari dosa-dosa.

Verse 30

अर्चयित्वा पितॄन्देवानेतत्तीर्थतटे नरः । सर्वकामसमृद्धिः स्यात्सर्वयज्ञफलं लभेत्

Setelah memuja para leluhur (pitṛ) dan para dewa di tepi tirtha ini, seseorang memperoleh kelimpahan segala keinginan dan meraih buah semua yajña.

Verse 31

एतत्तीर्थसमं पुण्यं न भूतं न भविष्यति । तस्मादवश्यं स्नातव्यं देवतीर्थे मुमुक्षुभिः

Tiada kebajikan yang setara dengan tirtha ini pernah ada di masa lampau, dan takkan ada pula di masa depan. Karena itu para pencari mokṣa hendaknya pasti mandi suci di Devatīrtha.

Verse 32

ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकामैश्च मानवैः । देवतीर्थस्य माहात्म्यं संक्षिप्य कथितं द्विजाः

Wahai para dvija (brāhmaṇa), bagi manusia yang menginginkan buah di dunia ini dan di alam mendatang, kemuliaan Devatīrtha telah disampaikan di sini secara singkat.

Verse 33

विस्तरेणास्य माहात्म्यं मया वक्तुं न पार्य्यते । सुग्रीवतीर्थं वक्ष्यामि रामसेतौ विमुक्तिदे

Aku tidak mampu menuturkan kemuliaannya secara terperinci. Kini akan kuuraikan Sugrīvatīrtha di Setu Rāma, sang pemberi pembebasan.

Verse 34

अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या सूर्यलोकं समश्नुते । सुग्रीवतीर्थे स्नानेन हयमेधफलं भवेत्

Dengan mandi di sini dengan bhakti, seseorang mencapai Sūryaloka, alam Dewa Surya. Dengan mandi di Sugrīvatīrtha, diperoleh pahala yajña Aśvamedha.

Verse 35

ब्रह्महत्यादि पापानां निष्कृतिश्चापि जायते । सुग्रीवतीर्थगमनाद्गोसहस्रफलं लभेत्

Di sana timbul penebusan bahkan bagi dosa seperti brahmahatyā. Dengan pergi ke Sugrīvatīrtha, diperoleh pahala setara sedekah seribu ekor sapi.

Verse 36

स्मरणात्तस्य वेदानां पारायणफलं लभेत् । दिनोपवासमात्रेण तस्य तीर्थस्य तीरतः

Dengan mengingat tīrtha itu, diperoleh buah pahala pembacaan Veda secara parāyaṇa. Dan dengan berpuasa hanya sehari di tepi tīrtha suci itu pun, pahala yang sama tercurah.

Verse 37

महापात कनाशः स्यात्प्रायश्चित्तं विना द्विजाः । तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवांश्च तर्पयेत्

Wahai para dvija, lenyaplah dosa-dosa besar bahkan tanpa penebusan tersendiri. Di sana, ketika melakukan abhiṣeka (mandi suci), hendaknya ia menenteramkan para leluhur dan para dewa dengan tarpaṇa, persembahan air suci.

Verse 39

आप्तोर्यामस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं भवेत् । सुग्रीवतीर्थस्नानेन नरमेधफलं लभेत

Buah pahala yajña Āptoryāma menjadi delapan kali lipat. Dengan mandi di Sugrīvatīrtha, seseorang memperoleh buah pahala yajña Naramedha.

Verse 40

सुग्रीवतीर्थमा हात्म्यमेवं वः कथितं द्विजाः । वैभवं नलतीर्थस्य त्विदानीं प्रब्रवीमि वः

Wahai para dwija, demikian telah kukisahkan kemuliaan Sugrīva-tīrtha kepadamu. Kini akan kuwartakan kepadamu keagungan yang cemerlang dari Nala-tīrtha.

Verse 41

नलतीर्थे नरः स्नानात्स्वर्गलोकं समश्नुते । नलतीर्थे सकृत्सनानात्सर्वपापाविमोचितः

Dengan mandi suci di Nala-tīrtha, seseorang mencapai alam-alam surga. Bahkan sekali mandi di sana pun, ia terbebas dari segala dosa.

Verse 42

अग्निष्टोमातिरात्रादिफलमाप्नोत्यनुत्तमम् । त्रिरात्रमुषितस्तस्मिंस्तर्पयन्पितृदेवताः

Di sana diperoleh buah tertinggi dari yajña seperti Agniṣṭoma dan Atirātra. Dengan tinggal tiga malam dan mempersembahkan tarpaṇa kepada para Pitṛ dan para dewa, (pahala itu diraih).

Verse 43

सूर्यवद्भासते विप्रा वाजिमेधफलं लभेत् । नीलतीर्थं प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम्

Wahai para vipra, ia bersinar laksana Matahari; di sini diperoleh buah yajña Aśvamedha. Kini akan kuuraikan Nīla-tīrtha, pemusnah dosa-dosa besar.

Verse 44

अग्निपुत्रेण नीलेन कृतं सेतौ विमुक्तिदम् । नीलतीर्थे नरः स्नानात्सर्वपापविमोचितः

Di Setu, tempat ini dibangun oleh Nīla, putra Agni, yang menganugerahkan mokṣa. Dengan mandi suci di Nīla-tīrtha, seseorang terbebas dari segala dosa.

Verse 45

बहुवर्ण्यस्य यागस्य फलं शतगुणं लभेत् । नीलतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वा भीष्टप्रदायिनि

Buah yajña yang sangat dipuji itu diperoleh seratus kali lipat. Dengan mandi suci di Nīla-tīrtha—pemberi segala anugerah yang diidamkan—seseorang meraih pahala luhur.

Verse 46

अग्निलोकमवाप्नोति सर्वकामसमृद्धिमान् । गवाक्षेण कृतं तीर्थं गंधमादनपर्वते

Ia mencapai Agni-loka dan dianugerahi kemakmuran bagi segala tujuan yang diinginkan. Di Gunung Gandhamādana ada tīrtha yang didirikan oleh Gavākṣa.

Verse 47

विद्यते स्नानमात्रेण नरकं नैव याति सः । अगदेन कृतं तीर्थमस्ति सेतौ विमुक्तिदे

Hanya dengan mandi suci saja, ia tidak pergi ke neraka. Di Setu ada tīrtha yang didirikan oleh Agada, yang menganugerahkan mokṣa (pembebasan).

Verse 48

अत्र स्नानेन मनुजो देवेंद्रत्वं समश्नुते । गजेन गवयेनात्र शरभेण महौजसा

Dengan mandi suci di sini, manusia mencapai kedudukan Indra di antara para dewa. Di sini (tīrtha-tīrtha) didirikan oleh Gaja, oleh Gavaya, dan oleh Śarabha yang perkasa.

Verse 49

कुमुदेन हरेणापि पनसेन बलीयसा । कृतानि यानि तीर्थानि तथाऽन्यैः सर्ववानरैः

Dan tīrtha-tīrtha yang didirikan oleh Kumuda, oleh Hara pula, oleh Panasa yang perkasa, serta oleh semua pahlawan vānara lainnya—hendaklah semuanya dikenang sebagai suci.

Verse 50

रामसेतौ महापुण्ये गन्धमादनपर्वते । तेषु तीर्थेषु यः स्नाति सोऽमृतत्वं समश्नुते

Di Rāma-setu yang maha suci dan penuh pahala, di Gunung Gandhamādana—siapa pun yang mandi suci di tīrtha-tīrtha itu mencapai amṛtatva (mokṣa).

Verse 51

विभीषणकृतं तीर्थमस्ति पापविमोचनम् । महादुःखप्रशमनं महारोगनिबर्हणम्

Ada sebuah tīrtha yang didirikan oleh Vibhīṣaṇa: ia membebaskan dari dosa, menenteramkan duka besar, dan menyingkirkan penyakit berat.

Verse 52

महापातकसंघानामनलोपममुत्तमम् । कुंभीपाकादिनरकक्लेशनाशनकारणम्

Ia sungguh utama—bagaikan api terhadap tumpukan mahāpātaka; dan menjadi sebab lenyapnya siksaan neraka seperti Kumbhīpāka dan lainnya.

Verse 53

दुःस्वप्र नाशनं धन्यं महादारिद्र्यबाधनम् । तत्र यो मनुजः स्नायात्तस्य नास्तीह पातकम्

Ia penuh berkah dan mujur—melenyapkan mimpi buruk serta menahan kemiskinan yang menindih. Siapa pun yang mandi di sana, tiada dosa tersisa baginya di kehidupan ini.

Verse 54

स वैकुंठमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् । विभीषणस्य सचिवैः कृतं तीर्थचतुष्टयम्

Ia mencapai Vaikuṇṭha, tanpa kembali (tanpa kelahiran ulang). Empat tīrtha didirikan oleh para menteri Vibhīṣaṇa.

Verse 55

तत्र स्नानेन मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते । सरयूश्च नदी विप्रा गंधमादनपर्वते

Dengan mandi suci di sana, manusia terbebas dari segala dosa. Wahai brāhmaṇī, sungai Sarayū pun hadir di Gunung Gandhamādana.

Verse 56

रामनाथं महादेवं सेवितुं वर्तते सदा । तत्र स्नात्वा नराः सर्वे सर्वपातकवर्जिताः

Rāmanātha Mahādeva senantiasa hadir di sana untuk dipuja. Setelah mandi suci di sana, semua orang menjadi bebas dari setiap dosa besar.

Verse 57

सर्वयज्ञतपस्तीर्थसेवाफलमवाप्नुयुः । दशकोटिसहस्राणि तीर्थानि द्विजसत्तमाः

Wahai yang terbaik di antara para dvija, di sini diperoleh buah semua yajña, tapa, dan pelayanan tīrtha. Wahai brāhmaṇa mulia, di sini ada puluhan ribu krore tīrtha.

Verse 58

वसंत्यस्मिन्महापुण्ये गन्धमादनपर्वते । गंगाद्याः सरितः सर्वास्तथा वै सप्तसागराः

Di Gunung Gandhamādana yang mahāpuṇya ini bersemayam semua sungai mulai dari Gaṅgā; demikian pula, sungguh, tujuh samudra.

Verse 59

ऋष्याश्रमाणि पुण्यानि तथा पुण्यवनानि च । अनुत्तमानि क्षेत्राणि हीरशंकरयोस्तथा

Di sana ada āśrama para ṛṣi yang suci, juga hutan-hutan keramat. Di sana pun ada kṣetra yang tiada banding—demikian pula kṣetra yang terkait dengan Hīra dan Śaṅkara.

Verse 60

सान्निध्यं कुर्वते नित्यं गन्धमादनपर्वते । उपवीतांतरं तीर्थं प्रोक्तवांश्चतुराननः

Di Gunung Gandhamādana, Tuhan senantiasa menegakkan kehadiran-Nya yang abadi. Dan tīrtha suci bernama Upavītāntara telah dinyatakan oleh Brahmā yang bermuka empat.

Verse 61

त्रयस्त्रिंशत्कोट्योऽत्र देवाः पितृगणैः सह । सर्वैश्च मुनिभिः सार्द्धं यक्षैः सिद्धैश्च किन्नरैः । वसंति सेतौ देवस्य रामच न्द्रस्य चाज्ञया

Di sini tiga puluh tiga krore para dewa berdiam bersama rombongan Pitṛ; beserta semua resi, juga Yakṣa, Siddha, dan Kinnara. Mereka tinggal di Setu atas titah Rāmacandra yang ilahi.

Verse 62

श्रीसूत उवाच । एवमुक्तं द्विजश्रेष्ठा तीर्थानां वैभवं मया

Śrī Sūta bersabda: “Wahai yang terbaik di antara para dwija, demikianlah telah kukatakan kemuliaan tīrtha-tīrtha.”

Verse 63

इदं पठन्वा शृण्वन्वा दुःखसंघाद्विमुच्यते । कैवल्यं च समाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम्

Dengan membaca atau mendengarkannya, seseorang terbebas dari himpunan duka; dan ia meraih kaivalya—pembebasan tanpa kembali (ke kelahiran ulang).