Adhyaya 16

Verse 1

सूत उवाच । कुंडे हनुमतः स्नात्वा स्वयं रुद्रेण सेविते । अगस्तितीर्थं विप्रेंद्रास्ततो गच्छेत्समाहितः

Sūta berkata: Setelah mandi di kund Hanumān—yang dihormati bahkan oleh Rudra sendiri—wahai para brāhmaṇa terbaik, hendaknya kemudian pergi dengan batin tenang menuju Agasti Tīrtha.

Verse 2

एतद्विनिर्मितं तीर्थं साक्षाद्वै कुम्भयोनिना । प्रवर्तमाने कलहे पुरा वै मेरुविंध्ययोः

Tīrtha ini dibangun langsung oleh Kumbhayoni (Agastya) sendiri, pada masa lampau ketika perselisihan timbul antara Meru dan Vindhya.

Verse 3

निरुद्धभुवनाभोगो ववृधे विंध्यपर्वतः । तदा प्राणिषु सर्वेषु निरुच्छ्वासेषु देवताः

Gunung Vindhya membesar hingga menutup hamparan dunia-dunia; ketika itu semua makhluk seakan tercekik tanpa napas, dan para dewa pun menjadi gelisah mencari jalan keluarnya.

Verse 4

कैलासं पर्वतं गत्वा शंभवे तद्व्यजिज्ञपन् । तदा स पार्वतीपाणिग्रहणोत्सुककौतुकी

Mereka pergi ke Gunung Kailāsa dan menyampaikan hal itu kepada Śambhu. Saat itu Śiva tengah bersemangat, penuh sukacita, menyiapkan upacara suci untuk meminang dan menggenggam tangan Pārvatī dalam pernikahan.

Verse 5

प्रेषयित्वा वसिष्ठादीन्पार्वतीं याचितुं मुनीन् । कुंभज त्वं निगृह्णीष्व विंध्याद्रिमिति सोऽन्वशात्

Setelah mengutus para resi seperti Vasiṣṭha untuk meminang Pārvatī, beliau memerintah: “Wahai Kumbhaja (Agastya), engkau harus menahan Gunung Vindhya.”

Verse 6

ततः स कुम्भजः प्राह भगवंतं पिनाकिनम् । उद्वाहवेषं ते देव न द्रक्ष्येहं कथं विभो

Lalu Kumbhaja (Agastya) berkata kepada Bhagavān Pinākin (Śiva): “Wahai Dewa, wahai Yang Mahakuasa—jika aku pergi dari sini, bagaimana aku dapat menyaksikan kemuliaan busana pernikahan-Mu?”

Verse 7

इति विज्ञापितः शंभुः पुनः कुंभजमब्रवीत् । कुंभजोद्वाहवेषं ते पार्वत्या सहितो ह्यहम्

Mendengar permohonan itu, Śambhu kembali bersabda kepada Kumbhaja: “Wahai Kumbhaja, bersama Pārvatī Aku sungguh akan memperlihatkan kepadamu kemuliaan rupa pernikahan-Ku.”

Verse 8

वेदारण्ये महापुण्ये दर्शयिष्याम्यसंशयः । तद्गच्छ शीघ्रं विंध्याद्रिं निग्रहीतुं मुनीश्वर

“Di Vedāraṇya yang amat suci, tanpa ragu Aku akan memperlihatkan wujud itu kepadamu. Maka pergilah segera, wahai penguasa para resi, untuk menahan Gunung Vindhya.”

Verse 9

एवमुक्तस्ततोगस्त्यो विन्ध्याद्रिं स निगृह्य च । पादाक्रमणमात्रेण समीकुर्वन्महीतलम्

Demikian disapa, Resi Agastya menahan Gunung Vindhya; dan hanya dengan ukuran langkah kakinya ia meratakan bumi yang tidak rata menjadi dataran.

Verse 10

चरित्वा दक्षि णान्देशान्गन्धमादनमन्वगात् । स विदित्वा महर्षिस्तु गन्धमादनवैभवम्

Setelah menjelajahi negeri-negeri selatan, sang Maharsi melanjutkan ke Gandhamādana; dan ia pun memahami kemuliaan serta kesucian agung Gandhamādana.

Verse 11

तत्र तीर्थं महापुण्यं स्वनाम्ना निर्ममे मुनिः । लोपामुद्रासखस्तत्र वर्ततेऽद्यापि कुंभजः

Di sana sang muni mendirikan sebuah tīrtha yang amat penuh pahala dengan namanya sendiri; dan hingga kini Agastya—sahabat Lopāmudrā, sang Kumbhaja (lahir dari kendi)—bersemayam di sana.

Verse 12

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च न भूयो जन्मभाग्भवेत् । इह लोके त्रिकालेपि तत्तीर्थसदृशं द्विजाः

Di sana, setelah mandi dan meminum airnya, seseorang tidak lagi menjadi bagian dari kelahiran kembali. Wahai para dvija, di dunia ini pada ketiga masa pun tiada tīrtha yang sebanding dengannya.

Verse 13

तीर्थं न विद्यते पुण्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । सर्वाभीष्टप्रदं नृणां यत्तीर्थस्नानवैभवात्

Tiada tīrtha lain yang begitu penuh pahala, yang menganugerahkan buah bhukti dan mukti sekaligus; sebab oleh kemuliaan mandi di tīrtha itu, manusia memperoleh segala anugerah yang diidamkan.

Verse 14

सुदीर्घतमसः पुत्रः कक्षीवान्नाम नामतः । लेभे मनोरमां नाम स्वनयस्य सुतां प्रियाम्

Putra Sudīrghatamas, yang bernama Kakṣīvān, memperoleh sebagai istri tercinta putri dari pemimpin/pembimbingnya sendiri, bernama Manoramā.

Verse 15

कक्षीवतः कथा सेयं पुण्यापापविनाशिनी । तां कथां वः प्रवक्ष्यामि तच्छृणुध्वं मुनीश्वराः

Kisah Kakṣīvān ini melenyapkan baik pahala maupun dosa. Akan kusampaikan riwayat itu kepada kalian—dengarkanlah, wahai para maharsi.

Verse 16

अस्ति दीर्घतमा नाम मुनिः परमधार्मिकः । तस्य पुत्रः समभवत्कक्षीवानिति विश्रुतः

Ada seorang resi bernama Dīrghatamas, amat teguh dalam dharma. Putranya lahir dan termasyhur dengan nama Kakṣīvān.

Verse 17

उपनीतः स कक्षीवान्ब्रह्मचारी जितें द्रियः । वेदाभ्यासाय स गुरोः कुले वासमकल्पयत्

Kakṣīvān menjalani upanayana dan menjadi brahmacārin yang menaklukkan indria. Demi mempelajari Veda, ia tinggal di rumah sang guru.

Verse 18

उदंकस्य गुरोर्गेहे वसन्दीर्घतमःसुतः । सोऽध्येष्ट चतुरो वेदान्सांगाञ्छास्त्राणि षट् तथा

Tinggal di rumah guru Udaṃka, putra Dīrghatamas mempelajari keempat Veda beserta aṅga-anga-nya, dan juga enam śāstra.

Verse 19

इतिहासपुराणानि तथोपनिषदोऽपिच । उषित्वा षष्टिवर्षाणि कक्षीवान्गुरुसन्निधौ

Setelah mempelajari Itihāsa dan Purāṇa, serta juga Upaniṣad, Kakṣīvān tinggal selama enam puluh tahun dalam kedekatan hadirat gurunya.

Verse 20

प्रयास्यन्स्वगृहं विप्रा गुरवे दक्षि णामदात् । उवाच वै गुरुर्विद्वान्कक्षीवान्ब्रह्मवित्तमः

Wahai para brāhmaṇa, ketika ia hendak pulang ke rumahnya, ia mempersembahkan dakṣiṇā kepada sang guru. Lalu guru yang bijaksana, Kakṣīvān—terutama di antara para pengenal Brahman—berkata.

Verse 21

कक्षीवानुवाच । अहं गृहं प्रयास्यामि कुर्वनुज्ञां महामुने । अवलोक्य कृपादृष्ट्या मां रक्षोदंक सांप्रतम् । उदंकस्त्वेव मुदितः कक्षीवंतमथाब्रवीत्

Kakṣīvān berkata: “Kini aku akan berangkat ke rumahku; wahai Mahāmuni, anugerahkanlah izin. Wahai Udaṅka, pandanglah aku dengan tatapan kasih dan lindungilah aku saat ini.” Maka Udaṅka yang bersukacita menjawab Kakṣīvān.

Verse 22

उदंक उवाच । अनुजानामि कक्षीवन्गच्छ त्वं स्वगृहं प्रति

Udaṅka berkata: “Wahai Kakṣīvān, aku mengizinkanmu; pergilah menuju rumahmu sendiri.”

Verse 23

उद्वाहार्थमुपायं ते वत्स वक्ष्यामि तच्छृणु । रामसेतुं प्रयाहि त्वं गंधमादनपर्वतम्

“Demi keperluan pernikahanmu, wahai anak terkasih, akan kukatakan suatu upāya—dengarkanlah. Pergilah ke Rāmasetu dan juga ke Gunung Gandhamādana.”

Verse 24

तत्रागस्त्यकृतं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदा यकम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां सर्वपापनिबर्हणम्

Di sana ada tīrtha suci yang didirikan oleh Resi Agastya, pemberi segala tujuan yang diidamkan. Ia menganugerahkan kenikmatan duniawi dan moksha kepada manusia serta melenyapkan segala dosa.

Verse 25

विद्यते स्नाहि तत्र त्वं सर्वमंगलसाधने । त्रिवर्षं वस तत्र त्वं नियमाचारसंयुतः

Tīrtha itu ada di sana—mandilah engkau di sana, sebab ia menyempurnakan segala keberkahan. Tinggallah engkau di sana selama tiga tahun, disertai tapa-brata, niyama, dan laku disiplin.

Verse 26

वर्षेषु त्रिषु यातेषु चतुर्थे वत्सरे ततः । निर्गमिष्यति मातंगः कश्चित्तीर्थोत्तमात्ततः

Setelah tiga tahun berlalu, pada tahun keempat seekor gajah akan muncul dari tīrtha yang paling utama itu.

Verse 27

चतुर्दंतो महाकायः शरदभ्रसमच्छविः । तं गजं गिरिसंकाशं स्नात्वा तत्र समारुह

Gajah itu akan bertaring empat, bertubuh raksasa, bercahaya laksana awan musim gugur. Setelah mandi di sana, naikilah gajah itu yang laksana gunung rupanya.

Verse 28

आरुह्य तं गजं वत्स स्वनयस्य पुरीं व्रज । चतुर्दंतगजस्थं त्वां दृष्ट्वा शक्रमिवापरम्

Wahai anak terkasih, setelah menaiki gajah itu, pergilah ke kota kekasihmu sendiri. Melihat engkau duduk di atas gajah bertaring empat, mereka akan memandangmu seakan-akan Indra yang lain.

Verse 29

राजर्षिः स्वनयो धीमान्हर्षव्याकुललोचनः । स्वकन्यायाः कृते दुःखं त्यजेदेव हृदिस्थितम्

Sang rajarṣi yang bijaksana, dengan mata bergetar karena sukacita, menanggalkan duka yang bersemayam di hati—duka karena putrinya sendiri.

Verse 30

पुरा हि प्रतिजज्ञे सा तस्य पुत्री मनोरमा । चतुर्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम्

Dahulu putrinya yang menawan itu bernazar: seekor gajah raksasa bertaring empat, putih pada segenap anggota tubuhnya.

Verse 31

आरुह्य यः समागच्छेत्स मे भर्ता भवेदिति । स्वकन्यायाः प्रतिज्ञां तां समाकर्ण्य स भूपतिः

“Siapa pun yang datang kepadaku setelah menaikinya, dialah suamiku.” Mendengar ikrar putrinya itu, sang raja…

Verse 32

दुःखाकुलमना भूत्वा सततं पर्यचिंतयत् । स्वनये चिंतयत्येवं नारदः समुपागमत्

Dengan hati gelisah oleh duka, ia terus-menerus merenung. Ketika ia demikian memikirkan putranya, resi Nārada pun datang ke sana.

Verse 33

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा राजर्षिरतिधार्मिकः । प्रत्युद्गम्य मुदा युक्तः पाद्यार्घ्याद्यैरपूजयत्

Melihat sang resi yang telah datang, rajarṣi yang amat dharmika itu menyongsongnya; dengan sukacita ia memuliakannya dengan air pembasuh kaki, arghya, dan persembahan lainnya.

Verse 34

प्रणम्य नारदं राजा वचनं चेदमब्रवीत् । कन्येयं मम देवर्षे प्रतिज्ञामकरोत्पुरा

Setelah bersujud kepada Nārada, sang raja berkata: “Wahai dewa-ṛṣi, putriku ini dahulu pernah mengikrarkan sebuah pratijñā (nazar suci).”

Verse 35

चतु र्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम् । आरुह्य यः समागच्छेत्स मे भर्ता भवेदिति

(Ia bernazar:) “Barangsiapa datang kepadaku dengan menunggang gajah besar bertaring empat, putih pada seluruh anggota tubuhnya, dialah suamiku.”

Verse 36

चतुर्दंतो महाकायो गजः सर्वांगपांडुरः । संभवेदिंद्रभवने भूतले नैव विद्यते

Gajah besar bertaring empat, putih pada seluruh anggota tubuhnya, mungkin ada di kediaman Indra; tetapi di bumi sama sekali tidak ditemukan.

Verse 37

इयं च दुस्तरामेनां प्रतिज्ञां बालिशाऽकरोत् । इयं प्रतिज्ञातितरां सततं बाधते हि माम्

Gadis yang lugu ini membuat nazar yang amat sukar dipenuhi. Ikrar yang sangat mengikat inilah yang terus-menerus menyiksaku.

Verse 38

अनूढा हि पितुः कन्या सर्वदा शोकमावहेत् । इति तस्य वचः श्रुत्वा स्वनये नारदोऽब्रवीत्

“Putri yang belum bersuami sungguh selalu membawa duka bagi ayahnya.” Mendengar ucapan itu, Nārada pun menjawab putranya (sang raja) dengan bijaksana.

Verse 39

मा विषीदस्व राजर्षे तस्या ईदृग्विधः पतिः । भविष्यत्यचिरादेव पृथिव्यां ब्राह्मणोत्तमः

Wahai raja-ṛṣi, jangan bersedih; tak lama lagi di bumi ini juga, gadis itu akan memperoleh suami yang demikian—seorang Brāhmaṇa yang tiada bandingnya.

Verse 40

कक्षीवानिति विख्यातो जामाता ते भविष्यति । इत्युक्त्वा नारदमुनिर्ययावाकाशमार्गतः

“Yang termasyhur bernama Kakṣīvān itulah yang akan menjadi menantumu.” Setelah berkata demikian, resi Nārada pun berangkat melalui jalan langit.

Verse 41

स्व नयस्तद्वचः श्रुत्वा नारदेन प्रभाषितम् । आकांक्षते दिवारात्रं तादृग्विधसमागमम्

Mendengar sabda yang diucapkan Nārada itu, ia merindukan siang dan malam pertemuan yang demikian (dengan yang ditakdirkan).

Verse 42

अतः सौम्य महाभाग कक्षीवन्बालतापस । अगस्त्यतीर्थमद्य त्वं स्नातुं गच्छ त्वरान्वितः

Karena itu, wahai Kakṣīvān yang lembut dan berbahagia, wahai pertapa muda, pergilah hari ini juga dengan segera untuk mandi suci di Agastya-tīrtha.

Verse 43

सर्वमंगलसिद्धिस्ते भविष्यति न संशयः । उदंकेनैवमुक्तोऽथ कक्षीवान्द्विजपुंगवः

Segala keberhasilan yang membawa berkah akan menjadi milikmu—tiada keraguan. Demikianlah Udaṅka berkata; lalu Kakṣīvān, yang utama di antara para dwija, pun bersiap bertindak.

Verse 44

अनु ज्ञातश्च गुरुणा प्रययौ गंधमादनम् । संप्राप्यागस्त्यतीर्थं च तत्र सस्नौ जितेंद्रियः

Setelah memperoleh izin dari gurunya, ia berangkat menuju Gandhamādana. Tiba di Agastya-tīrtha, ia mandi suci di sana, setelah menaklukkan indria-indrianya.

Verse 45

क्षेत्रोपवासमकरोद्दिनमेकं मुनीश्वरः । अपरेद्युः पुनः स्नात्वा पारणामकरोद्द्विजः

Sang mahāmuni menjalankan upavāsa di dalam kṣetra suci itu selama satu hari. Keesokan harinya, setelah mandi lagi, sang dvija melakukan pāraṇā menurut tata cara.

Verse 46

रात्रौ तत्रैव सुष्वाप कक्षीवान्धर्मतत्परः । एवं नियमयुक्तस्य तस्य कक्षीवतो मुनेः

Malam itu, Kakṣīvān yang teguh dalam dharma tidur di tempat itu juga. Demikianlah sang resi Kakṣīvān, yang berhias laku tapa dan niyama, (kisahnya berlanjut).

Verse 47

एकेन दिवसे नोनं वर्षत्रयमथागमत् । अथ वर्षत्रयस्यांते तस्मिन्नेव दिने मुनिः

Seakan tidak lebih dari satu hari, namun tiga tahun pun berlalu. Lalu pada akhir tiga tahun itu, tepat pada hari yang sama, sang resi (mengalami kejadian berikutnya).

Verse 48

अन्वास्य पश्चिमां संध्यां सुखं सुष्वाप तत्तटे । याममात्रावशिष्टायां विभावर्यां महाध्वनिः

Setelah menunaikan saṃdhyā senja dengan semestinya, ia tidur tenteram di tepi sungai itu. Ketika tinggal satu yāma dari malam, terdengarlah bunyi dahsyat dalam kegelapan.

Verse 49

उदभूत्प्रलयांभोधिवीचिकोलाहलोपमः । तेन शब्देन महता कक्षीवान्प्रत्यबुध्यत

Timbul suatu bunyi dahsyat, laksana gemuruh gelombang samudra pada masa pralaya. Oleh suara agung itu, Kakṣīvān pun terjaga dan sadar kembali.

Verse 50

ततस्तु स्वनयो नाम राजा सानुचरो बली । मृगयाकौतुकी तत्र मधुरापतिराययौ

Kemudian datanglah raja perkasa bernama Svanaya beserta para pengiringnya. Berhasrat pada kesenangan berburu, sang penguasa Mathurā tiba di tempat itu.

Verse 52

सामात्यो मृगयासक्तो रथवाजिगजैर्युतः । अगस्त्यतीर्थसविधमाससाद भटान्वितः

Bersama para menterinya, tenggelam dalam kegemaran berburu, diiringi kereta, kuda, dan gajah, serta dikawal para prajurit, ia mencapai dekat Agastya-tīrtha.

Verse 53

स राजा मृगयाश्रांतः श्रांतसैनिकसंवृतः । तत्तीर्थतीरप्रांतेषु निषसाद महीपतिः

Letih oleh perburuan, dikelilingi pasukan yang juga kelelahan, sang raja—penguasa bumi—duduk di tepian luar di sepanjang tepi tīrtha suci itu.

Verse 54

ततः प्रभाते विमले कक्षी वान्मुनिसत्तमः । अगस्त्यतीर्थे स्नात्वाऽसौ संध्यां पूर्वामुपास्य च

Kemudian, pada fajar yang jernih dan suci, Kakṣīvān—sang resi utama—mandi di Agastya-tīrtha, lalu menunaikan pemujaan Sandhyā pagi menurut tata-vidhi.

Verse 55

तस्य तीरे जपन्मत्रांस्तस्थौ नियमसंयुतः । अत्रांतरे तीर्थवराद्गज एको विनिर्ययौ

Di tepinya ia berdiri, melantunkan japa mantra dengan laku disiplin. Sementara itu, dari tīrtha yang utama itu muncullah seekor gajah tunggal.

Verse 56

चतुर्दंतो महाकायः कैलास इव मूर्तिमान् । स समुत्थाय तत्तीर्थादगात्कक्षीवदंतिकम्

Bergading empat dan bertubuh raksasa—laksana Gunung Kailāsa menjelma—gajah itu bangkit dari tīrtha itu dan menuju hadapan Kakṣīvān.

Verse 57

तमागतमुदंकोक्त लक्षणैरुपलक्षितम् । तदा निरीक्ष्य कक्षीवानारोढुं स्नानमातनोत्

Ketika ia datang, dikenali melalui tanda-tanda mujur yang telah dikatakan Udaṅka. Kakṣīvān, setelah memandangnya dan menuntaskan upacara mandi sucinya, bersiap untuk menaikinya.

Verse 58

नमस्कृत्य च तत्तीर्थं श्लाघमानो मुहुर्मुहुः । आरुरोह च कक्षीवांश्चतुर्दंतं महागजम्

Setelah bersujud hormat kepada tīrtha itu dan memujinya berulang-ulang, Kakṣīvān pun menaiki gajah agung bergading empat itu.

Verse 59

आरुह्य तं चतुर्दंतं रजताचलसंनिभम् । स्वनयस्य पुरीमेव कक्षीवान्गंतुमैच्छत

Setelah menaiki gajah bergading empat itu, yang laksana gunung perak, Kakṣīvān berkehendak pergi langsung ke kota Svanaya.

Verse 60

तमारूढं चतुर्दंतं श्वेतदंतावलोत्तमम् । स वीक्ष्य निश्चिकायैनं कक्षीवानिति भूपतिः

Melihat dia menaiki gajah utama bertaring empat, dengan taring putih berkilau, sang raja segera mengenalinya dan memastikan, “Inilah Kakṣīvān.”

Verse 61

प्रसन्नहृदयो राजा तस्यांतिकमुपागमत् । तदाभ्याशमुपागम्य कक्षीवंतं नृपोऽब्रवीत्

Dengan hati yang bersukacita, sang raja mendekatinya; setelah tiba dekat Kakṣīvān, penguasa itu pun berkata.

Verse 62

स्वनय उवाच । त्वं ब्रह्मन्कस्य पुत्रोऽसि नाम किं तव मे वद । गजमेनं समारुह्य कुत्र वा गन्तुमिच्छसि । स्वनयेनैवमुक्तस्तु कक्षीवान्वाक्यमब्रवीत्

Raja Svanaya berkata: “Wahai brāhmaṇa yang mulia, engkau putra siapa? Katakan namamu kepadaku. Setelah menaiki gajah ini, hendak ke manakah engkau pergi?” Demikian ditanya Svanaya, Kakṣīvān pun menjawab.

Verse 63

कक्षीवानुवाच । पुत्रोऽहं दीर्घतमसः कक्षीवानिति विश्रुतः

Kakṣīvān berkata: “Aku putra Dīrghatamas; di dunia aku termasyhur dengan nama Kakṣīvān.”

Verse 64

स्वनयस्य तु राजर्षेर्गच्छामि नगरं प्रति । अहमुद्वोढुमिच्छामि तस्य कन्या मनोरमाम्

Aku menuju kota sang rājaṛṣi Svanaya; aku berkehendak memperistri putrinya yang elok menawan.

Verse 65

चतुर्दंतगजारूढस्तत्प्रतिज्ञां च पूरयन् । स्वनयस्य सुतापाणिं ग्रहीष्यामि नराधिप

Dengan menaiki gajah bertaring empat dan menunaikan ikrar itu, wahai raja manusia, aku akan menggenggam tangan putri Svanaya dalam pernikahan suci.

Verse 66

तद्भाषितं समाकर्ण्य श्रोत्रपीयूषवर्षणम् । हर्षसंफुल्लनयनः स्वनयो वाक्यम ब्रवीत्

Mendengar ucapan itu—laksana hujan amerta yang menyejukkan telinga—Svanaya, dengan mata mekar oleh sukacita, pun berkata menjawab.

Verse 67

कक्षीवन्भोः कृतार्थोस्मि स एव स्वनयो ह्यहम् । उद्वोढुमिच्छति भवान्यस्य कन्यां मनोरमाम्

Wahai Kakṣīvān, sungguh aku telah terpenuhi; sebab akulah Svanaya itu sendiri, yang putri jelitanya engkau ingin peristri.

Verse 68

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ कक्षीवन्बालतापस । मम कन्यां गृहाण त्वं तपोधन मनोरमाम्

Selamat datang, wahai Kakṣīvān, terbaik di antara para resi, sang pertapa muda. Wahai harta tapa, terimalah putriku yang elok rupawan.

Verse 69

तया सह चरन्धर्मान्गार्हस्थ्यं प्रतिपालय । राज्ञोक्तः स तदोवाच कक्षीवान्धर्मतत्परः । राजानं स्वनयं प्रीतं मधुरापुरवासिनम्

“Bersamanyalah engkau menjalankan kewajiban dharma dan memelihara jalan gr̥hastha.” Demikian titah raja; maka Kakṣīvān yang teguh pada dharma pun berkata manis kepada Raja Svanaya yang berkenan, penguasa yang bersemayam di kota Madhurā.

Verse 70

कक्षीवानुवाच । पिता दीर्घतमानाम वेदारण्ये मम प्रभो

Kakṣīvān berkata: “Wahai Tuhanku, ayahku—bernama Dīrghatamas—berdiam di hutan suci Vedāraṇya.”

Verse 71

आस्ते तपश्चरन्सौम्यो नियमाचारतत्परः । तस्यांतिकं प्रेषय त्वं विप्रमेकं धरापते

“Ia tetap tinggal di sana, berhati lembut, menjalankan tapa dan tekun dalam laku disiplin. Wahai penguasa bumi, utuslah seorang brāhmaṇa ke hadapannya.”

Verse 72

तथोक्तः स तदा राजा स्वनयो हृष्टमा नसः । अनेकसेनया सार्धं प्राहिणोत्स्वपुरोधसम्

Setelah demikian diperintah, sang raja—hatinya bersukacita karena putranya—mengutus purohita kerajaannya sendiri, disertai banyak pasukan.

Verse 73

विप्रं सुदर्शनं नाम वेदारण्यस्थलं प्रति । सुदर्शनः समादिष्टः स्वनयेन नृपेण सः

Seorang brāhmaṇa bernama Sudarśana ditugaskan menuju tanah suci Vedāraṇya; Sudarśana itu diamanahi oleh sang raja, didorong oleh putranya.

Verse 74

महत्या सेनया सार्धं प्रययौ वेदकाननम् । तत्रोटजे समासीन तं दीर्घतमसं मुनिम्

Dengan pasukan besar ia berangkat menuju rimba Veda. Di sana, duduk di sebuah gubuk pertapaan, tampaklah resi Dīrghatamas.

Verse 75

तपश्चरतमासीनं ध्यायन्वेदाटवी पतिम् । पुरोहितो ददर्शाथ जपंतं मंत्रमुत्तमम्

Sang purohita kerajaan pun melihatnya—duduk dalam tapa, bermeditasi pada Sang Nātha penguasa Hutan Veda, serta melantunkan japa mantra yang utama dengan lembut.

Verse 76

प्रणाममकरोत्तस्मै मुनये स सुदर्शनः । उवाच दीर्घतमसं मुनिं प्रह्लादयन्निव

Sudarśana bersujud memberi pranāma kepada sang resi. Lalu ia berbicara kepada muni Dīrghatamas dengan kata-kata penuh hormat, seakan menyenangkan hati beliau.

Verse 77

सुदर्शन उवाच । कच्चित्ते कुशलं ब्रह्मन्कच्चित्ते वर्धते तपः । आश्रमे कुशलं कच्चित्कच्चिद्धर्मे सुखं वद

Sudarśana berkata: “Wahai brahmana-resi, apakah engkau sejahtera? Apakah tapamu kian bertambah? Apakah segala sesuatu baik di āśrama? Katakanlah—apakah engkau berdiam bahagia dalam dharma?”

Verse 78

पृष्टः सुदर्शनेनैवं मुनिर्दीर्घतमास्तदा । सुदर्शनमुवाचेदमर्घ्यादिविधिपूर्वकम्

Demikian ditanya oleh Sudarśana, resi Dīrghatamas terlebih dahulu melaksanakan tata upacara yang semestinya, dimulai dengan persembahan arghya, lalu menjawab demikian.

Verse 79

दीर्घतमा उवाच । सर्वत्र कुशलं ब्रह्मन्सुदर्शन महामते । मम वेदाटवीनाथकृपया नाशुभं क्वचित्

Dīrghatamas berkata: “Wahai brāhmaṇa, Sudarśana yang berhikmat agung, di segala tempat ada kesejahteraan. Berkat anugerah Sang Nātha Vedāraṇya, tiada yang tidak suci menimpaku kapan pun.”

Verse 80

तवापि कुशलं ब्रह्मन्किं सुखागमनं तथा । किंवाऽगमनकार्यं ते सुदर्शन ममाश्रमे

Wahai Brāhmaṇa, apakah engkau sejahtera? Apakah kedatanganmu menyenangkan? Atau, wahai Sudarśana, apakah tujuan kedatanganmu ke āśrama-ku?

Verse 81

स्वनयस्य पुरोधास्त्वं खलु वेदविदांवरः । तं विहाय महाराज मधुरापुरवासिनम्

Sesungguhnya engkau adalah purohita Raja Svanaya, yang utama di antara para pengenal Weda. Wahai maharaja, mengapa engkau meninggalkan dia, penghuni kota Mathurā?

Verse 82

महत्या सेनया सार्धं किमर्थं त्वमिहागतः । इत्युक्तो दीर्घतमसा तदानीं स सुदर्शनः

“Untuk alasan apakah engkau datang ke sini bersama bala tentara yang besar?” Demikian Dīrghatamas bertanya; saat itu Sudarśana pun (bersiap menjawab).

Verse 83

उवाच तं महात्मानं मुनिं ज्वलिततेजसम् । सर्वत्र मे सुखं ब्रह्मन्भवतः कृपया सदा

Ia berkata kepada resi agung yang menyala oleh kemilau rohani: “Wahai Brāhmaṇa, di mana pun aku berada, aku senantiasa sejahtera—berkat anugerahmu.”

Verse 84

भगवन्स्व नयो राजा साष्टांगं प्रणिपत्य तु । त्वां प्राह प्रश्रितं वाक्यं मन्मुखेन शृणुष्व तत्

Wahai Bhagavān, Raja Svanaya—setelah bersujud dengan delapan anggota tubuh—menyampaikan kata-kata yang rendah hati kepadamu. Dengarkanlah pesan itu dari mulutku.

Verse 85

स्वनय उवाच । कक्षीवांस्ते सुतो ब्रह्म न्गंधमादनपर्वते । स्नानं कुर्वन्नगस्त्यस्य तीर्थे संप्रति वर्तते

Svanaya berkata: “Wahai Brāhmaṇa, putramu Kakṣīvān kini berada di Gunung Gandhamādana, sedang menunaikan upacara mandi suci di tīrtha (tempat penyeberangan suci) milik Agastya.”

Verse 86

तस्य रूपं तपो धर्ममाचारान्वैदिकांस्तथा । वेदशास्त्रप्रवीणत्वमाभि जात्यं च तादृशम्

“Rupa dirinya, tapa, dharma, dan laku Veda-nya—serta kemahirannya dalam Veda dan śāstra, juga keluhuran kelahirannya—semuanya sungguh luar biasa.”

Verse 87

लोकोत्तरमिदं सर्वं विज्ञाय तव नंदने । मनोरमां सुतां तस्मै दातुमिच्छाम्यहं मुने

“Mengetahui semua keutamaan yang melampaui kebiasaan itu pada putramu, wahai muni, aku ingin menyerahkan putriku yang menawan kepadanya (dalam pernikahan).”

Verse 88

मृगयाकौतुकी चाहं गंधमादनपर्वतम् । आगतो मुनिशार्दूल वर्त्ते युष्मत्सुतांतिके

“Karena rasa ingin tahu akan perburuan, aku datang ke Gunung Gandhamādana, wahai harimau di antara para muni, dan kini aku tinggal di dekat putramu.”

Verse 89

पित्रनुज्ञां विना नाहमुद्वहेयं सुतां तव । इति ब्रूते तव सुतः कक्षीवान्मुनिस त्तम

“Tanpa restu ayahanda, aku tidak akan menikahi putrimu.” Demikianlah ujar putramu Kakṣīvān, wahai yang terbaik di antara para muni.

Verse 90

तद्भावां मत्सुतां तस्मै दातुं मेऽनुग्रहं कुरु । प्रैषयं च समीपं ते सेनया च सुदर्शनम्

Anugerahkanlah belas kasih-Mu kepadaku: izinkan aku menyerahkan putriku, yang berhati tertambat dan berbhakti kepadanya, kepada pria itu. Dan aku mengutus Sudarśana beserta bala tentara menghadap ke hadiratmu.

Verse 91

सुदर्शन उवाच । इति मां भगवन्राजा प्राहिणोत्तव सन्निधिम् । तद्भवाननुमन्यस्व राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम्

Sudarśana berkata: “Demikianlah raja yang mulia mengutusku ke hadiratmu. Maka, mohon engkau menyetujui apa yang hendak dilaksanakan oleh raja itu.”

Verse 92

श्रीसूत उवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ स्वनयस्य पुरोहितः । ततो दीर्घतमाः प्राह स्वनयस्य पुरोहितम्

Śrī Sūta berkata: “Setelah berkata demikian, pendeta bagi putranya pun terdiam. Lalu Dīrghatamā berbicara kepada pendeta putranya itu.”

Verse 93

दीर्घतमा उवाच । सुदर्शन भवत्वेवं कथितं स्वनयेन यत् । ममाभीष्टतमं ह्येतत्पाणिग्रहणमंगलम्

Dīrghatamā berkata: “Wahai Sudarśana, biarlah demikian seperti yang dikatakan putraku. Sebab upacara suci pernikahan—pāṇigrahaṇa, pengambilan tangan—ini sungguh paling kuinginkan.”

Verse 94

आगमिष्याम्यहं विप्र गन्धमादनपर्वतम् । इत्युक्त्वा स मुनिर्विप्रा महादीर्घतमा मुनिः

“Wahai brāhmaṇa, aku akan pergi ke Gunung Gandhamādana.” Setelah berkata demikian, sang resi agung—Mahā Dīrghatamā—pun berangkat.

Verse 95

वेदाटवीपतिं नत्वा भक्तिप्रवणचेतसा । सुदर्शनेन सहितः सेतुमुद्दिश्य निर्ययौ

Dengan hati yang tunduk dalam bhakti, ia bersujud kepada Penguasa Vedāṭavī; lalu bersama Sudarśana ia berangkat, mengarahkan langkah menuju Setu yang suci.

Verse 96

षट्भिर्दिनैर्मुनिः पुण्यं प्रययौ गन्धमादनम् । अगस्तितीर्थतीरं च गत्वा दीर्घतमा मुनिः

Dalam enam hari sang muni yang suci mencapai Gandhamādana. Dan Dīrghatamā, setelah juga pergi ke tepi tīrtha Agasti, melanjutkan perjalanan sucinya.

Verse 97

अथ पुत्रं ददर्शाग्रे कक्षीवंतं महामुनिः । कक्षीवान्पितरं दृष्ट्वा ववन्दे नाम कीर्तयन्

Kemudian sang mahāmuni melihat di hadapannya putranya, Kakṣīvān. Melihat ayahnya, Kakṣīvān bersujud, menyebut nama beliau dengan hormat.

Verse 98

ततो दीर्घतमा योगी स्वांकमारोप्य तं सुतम् । मूर्ध्न्युपाघ्राय सस्नेहं सस्वजे पुलकाकुलः

Lalu Dīrghatamā sang yogin mengangkat putranya ke pangkuannya; dengan kasih ia mencium harum kepalanya dan memeluknya, tubuhnya bergetar oleh haru.

Verse 99

कुशलं परिपप्रच्छ तदा दीर्घतमा ऋषिः । सर्ववेदास्त्वयाधीताः कक्षीवन्किमु वत्सक

Kemudian resi Dīrghatamā menanyakan kesejahteraannya: “Wahai Kakṣīvān, anak terkasih—apakah engkau telah mempelajari dan menguasai semua Veda?”

Verse 100

शास्त्राण्यपाठीः किं त्वं वा वत्स सर्वं वदस्व मे । इति पृष्टः स्वपित्रा स सर्वं वृत्तं तमव्रवीत्

Ayahnya bertanya, “Wahai anakku terkasih, apakah engkau belum mempelajari śāstra-śāstra suci? Katakanlah semuanya kepadaku.” Ditanya demikian, ia menuturkan seluruh rangkaian peristiwa itu.

Verse 851

विनिघ्नन्स गजान्सिंहान्वराहान्महिषान्नुरून् । अन्यान्मृगविशेषांश्च स राजा न्यवधीच्छरैः

Sang raja menumbangkan gajah, singa, babi hutan, banyak kerbau, serta berbagai satwa liar lainnya; semuanya dibunuhnya dengan anak panahnya.