ज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सोमनाथ-प्रसङ्गः (Prologue to the Glory and Origin of the Jyotirliṅgas; Somnātha Episode Begins)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । ज्योतिषां चैव लिंगानां माहात्म्यं कथयाधुना । उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम्

Para resi berkata: “Sekarang ceritakanlah kemuliaan Jyotirliṅga yang bercahaya. Jelaskan pula asal-mula mereka; sampaikan semuanya tepat sebagaimana yang telah engkau dengar dalam tradisi suci.”

Verse 2

सूत उवाच । शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा । संक्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम्

Sūta berkata: “Wahai para brāhmaṇa, dengarkanlah. Aku akan menjelaskan kemuliaan itu beserta asal-usulnya secara ringkas, menurut pemahamanku, sebagaimana kudengar dari Satguru.”

Verse 3

एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः

Wahai para resi utama, kebesaran penuh dari semua ini tidak mungkin dituturkan bahkan dalam ratusan tahun; namun demi kalian, tetap akan kuuraikan.

Verse 4

सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः । तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः

Di antara semuanya, Somanātha sungguh diproklamasikan sebagai yang pertama; maka, wahai resi, dengarkanlah terlebih dahulu kemuliaan sucinya dengan penuh perhatian.

Verse 5

सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना । तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः

Wahai para resi terbaik, Dakṣa yang berhati luhur memiliki dua puluh tujuh putri; mulai dari Aśvinī dan seterusnya, semuanya ia nikahkan kepada Dewa Candra.

Verse 6

चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः । चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम्

Setelah memperoleh Candra sebagai tuan mereka, mereka bersinar dengan kemilau istimewa; dan Candra pun, setelah memperoleh mereka, terus bersinar tanpa henti.

Verse 7

हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि । एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति

Sebagaimana permata bersinar karena emas, dan emas pun bersinar karena permata, demikian pula pada saat itu—dengarkanlah apa yang terjadi.

Verse 8

सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणीनाम या स्मृता । यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन

Di antara semua istri, yang dikenang bernama Rohiṇī itulah satu-satunya yang paling dikasihi; sebagaimana ia sendiri tercinta, tiada yang lain pernah demikian.

Verse 9

अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः । गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम्

Para perempuan lainnya diliputi duka lalu pergi berlindung kepada ayah mereka; setelah mendatanginya, mereka menyampaikan kepadanya, apa adanya, kesedihan yang menimpa mereka.

Verse 10

दक्षस्स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तावांस्तदा । समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद्वचस्तदा

Saat itu Dakṣa mendengarnya dan ia pun dilanda duka. Lalu para resi brahmana berkumpul dan menyampaikan kata-kata penenteram kepada Candra (Soma) demi pemulihan damai.

Verse 11

दक्ष उवाच । विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे । आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव

Dakṣa berkata: “Wahai gudang segala kebajikan, engkau sungguh lahir dalam garis keturunan yang murni dan tanpa noda. Namun di antara semua yang berlindung padamu, bagaimana mungkin ada perbedaan rendah atau tinggi dari pihakmu?”

Verse 12

कृतं चेत्तकृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः । वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम्

Jika sesuatu telah dilakukan, jangan menganggapnya seolah belum dilakukan dan jangan mengerjakannya lagi. Perilaku yang bengkok—penuh ketidakselarasan dan ketidakadilan—dinyatakan berbuah neraka.

Verse 13

सूत उवाच । दक्षश्चैव च संप्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् । जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः

Sūta berkata: Dakṣa sendiri memohon kepada Candra, sang Bulan yang juga menantunya; lalu ia kembali ke kediamannya dengan tekad yang mantap.

Verse 14

चंद्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः । शिवमायाप्रभावेण यया संमोहितं जगत्

Candra pun, karena terdelusi, tidak melaksanakan perintahnya; sebab ia dikuasai daya Māyā Śiva, yang membuat seluruh jagat terpesona dan bingung.

Verse 15

शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै । अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत्

Bila keberuntungan telah ditakdirkan bagi seseorang, maka kebaikan pasti terjadi baginya; tetapi bila kemalangan ditakdirkan, bagaimana mungkin keberuntungan muncul?

Verse 16

चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः । रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन

Namun Candra pun, karena kuasa takdir dan kecenderungan hatinya yang kuat, tidak mengindahkan nasihat itu. Ia terpaut hanya pada Rohiṇī dan tak pernah memandang istri-istri lainnya setara.

Verse 17

तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः । प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षस्सुनीतितः

Mendengar itu, Dakṣa kembali lagi; diliputi duka, Dakṣa yang bijaksana itu memohon kepada Candra.

Verse 18

दक्ष उवाच । श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया । न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव

Dakṣa berkata: “Dengarlah, wahai Candra. Dahulu aku telah memohon kepadamu berkali-kali, namun engkau tidak menghormati permintaanku; maka jadilah engkau yang menyusut, yang mengalami kemerosotan.”

Verse 19

सूत उवाच । इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह । हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते

Sūta berkata: “Begitu ia mengucapkannya, Candra seketika itu juga menjadi menyusut. Ketika penguasa malam itu jatuh dalam kelemahan, terdengarlah ratapan besar.”

Verse 20

देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्य्यं हा कथं भवेत् । इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने

Saat itu semua dewa-ṛṣi diliputi duka dan menjadi gelisah, seraya berkata, “Aduhai—apa yang harus dilakukan? Bagaimana ini bisa terjadi?” wahai Muni.

Verse 21

विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयस्सुराः । ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययु

Setelah diberitahu oleh Candra, semua dewa mulai dari Śakra (Indra) serta para resi mulai dari Vasiṣṭha pergi berlindung kepada Brahmā.

Verse 22

गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद्वृत्तं निखिलं मुने । ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः

Setibanya di sana, wahai resi, para dewa dan para resi menceritakan seluruh kejadian kepada Brahmā; lalu mereka bersujud, melantunkan pujian, dan berdiri dengan hati sangat terguncang.

Verse 23

ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ । शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह

Mendengar kata-kata itu, Brahmā pun diliputi keheranan tertinggi. Sambil memuji māyā Śiva yang menakjubkan, ia lalu berbicara kepada mereka dan membuat mereka mendengarkan dengan saksama.

Verse 24

ब्रह्मोवाच । अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् । चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम्

Brahmā berkata: “Aduhai! Musibah besar telah timbul, membawa duka bagi semua loka. Candra memang sejak dulu berperilaku buruk, dan Dakṣa telah mengutuknya.”

Verse 25

सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः । श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम्

Semua ini—berbagai perbuatan dan keburukan yang dilakukan berulang kali—telah dilakukan oleh Candra yang jahat. Wahai para ṛṣi dan para dewa, dengarkanlah kini kisah kuno tentang perbuatan Candra.

Verse 26

बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता । तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः

Setelah pergi ke rumah Bṛhaspati, si durjana benar-benar menculik Tārā, istri Bṛhaspati. Sesudah itu ia mendatangi para Daitya untuk memohon dukungan mereka.

Verse 28

तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् । अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा

Melihat ia sedang mengandung, ia berkata, “Aku tidak akan menerimanya.” Namun, meski kami menahannya, jiwa itu saat itu tetap membawanya dengan susah payah.

Verse 29

यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः । गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः

Ia berkata lagi, “Jika ia menggugurkan kandungan di sini, barulah akan kuterima.” Wahai para resi utama, ketika kandungan itu kembali dibuang di sana, ia pun mengambilnya lagi.

Verse 30

कस्यायं च पुनर्गर्भस्सोमस्येति च साऽब्रवीत् । पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै

Ia berkata, “Kandungan yang timbul kembali ini milik siapa? Apakah milik Soma?” Sesudah itu, meski aku berusaha mencegah, ia tetap diambil olehnya.

Verse 31

एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चारित्राण्यनेकशः । वर्ण्यंते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम्

Berbagai keburukan perilaku Candra diceritakan berulang-ulang. Jika demikian, bagaimana mungkin ia masih melakukan perbuatan yang sama hingga hari ini?

Verse 32

यज्जातं तत्सुसंजातं नान्यथा भवति ध्रुवम् । अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात्

Apa pun yang telah muncul, sungguh muncul sebagaimana mestinya; tidak mungkin menjadi lain—ini pasti. Karena itu akan kukatakan kepadamu upaya tertinggi; dengarkan dengan hormat.

Verse 33

प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेश्चन्द्रस्सदैवतैः । शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः

Di kṣetra suci Prabhāsa yang mulia, Candra (Soma) bersama para dewa pergi dan di sana memuja Bhagavān Śiva menurut tata-ritus Mṛtyuñjaya, Sang Penakluk Maut.

Verse 34

निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः । प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति

Setelah menempatkan Īśa (Śiva) di hadapannya di sana, hendaklah Candra bertapa senantiasa. Kemudian, ketika Śiva berkenan, Ia akan menjadikannya tak binasa (abadi).

Verse 35

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः । संनिवृत्याययुस्सर्वे यत्र दक्षविधू ततः

Sūta berkata: Setelah mendengar sabda Brahmā itu, para resi-dewa pun berhenti, lalu semuanya pergi ke tempat di mana tata-upacara yajña Dakṣa sedang dipersiapkan.

Verse 36

गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः । प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै

Kemudian para dewa abadi membawa Candra serta menenangkan Dakṣa; semua resi pun pergi ke tīrtha Prabhāsa. Setibanya di tempat suci itu, mereka melaksanakan upacara yang ditetapkan menurut tata-vidhi.

Verse 37

आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च । पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः

Dengan mengundang tirtha-tirtha utama—bermula dari Sarasvati dan lainnya—hendaknya kemudian melakukan pemujaan dengan lingga Pārthiva (tanah liat) menurut tata Mṛtyuñjaya.

Verse 38

ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः । स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा

Kemudian semua dewa beserta para resi yang berhati suci, setelah menegakkan Candra di Prabhāsa, kembali dengan sukacita ke kediaman masing-masing.

Verse 39

चन्द्रेण च तपस्तप्तं पण्मासं च निरंतरम् । मृत्युंजयेन मंत्रेण पूजितो वृषभध्वजः

Candra pun bertapa tanpa putus selama enam bulan, dan memuja Vṛṣabhadhvaja (Śiva, berpanji lembu) dengan mantra Mṛtyuñjaya.

Verse 40

दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् । ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः

Setelah menyelesaikan japa mantra sebanyak sepuluh krore, Śaśī lalu bermeditasi pada Mantra Mṛtyuñjaya dan berdiri dengan batin tak tergoyahkan, tenggelam dalam Śiva penakluk maut.

Verse 41

तं दृष्ट्वा शंकरो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः । आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः

Melihatnya, Dewa Śaṅkara, Sang Penguasa, menjadi berkenan. Lalu Tuhan yang mengasihi para bhakta menampakkan diri dan bersabda kepada Vidhu, hamba-Nya sendiri.

Verse 42

शंकर उवाच । वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् । प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम्

Śaṅkara bersabda: “Semoga sejahtera bagimu; pilihlah anugerah yang sungguh diinginkan hatimu. Wahai Śaśin, Aku berkenan; Aku akan menganugerahkan kepadamu karunia tertinggi—segala-galanya.”

Verse 43

चंद्र उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम । तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शंकर

Candra berkata: Wahai Penguasa para dewa, jika Engkau berkenan kepadaku, apa yang mungkin tetap tidak tercapai bagiku? Namun, wahai Shankara, tolong hentikan penyusutan tubuhku ini.

Verse 44

क्षंतव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा । इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत्

Ampunilah pelanggaranku dan anugerahkanlah kepadaku keberkahan senantiasa. Setelah ia berkata demikian, Śiva pun menjawab dengan sabda ini.

Verse 45

शिव उवाच । पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिनेदिने । पुनश्च वर्द्धतां पक्षे सा कला च निरंतरम्

Śiva bersabda: “Pada paruh gelap, biarlah bagian bulanmu menyusut hari demi hari; dan pada paruh terang, biarlah bagian itu bertambah terus-menerus tanpa terputus.”

Verse 46

सूत उवाच । एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः । ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्द्रुतं द्विजाः

Sūta berkata: Setelah semuanya terjadi demikian, para dewa yang hatinya dipenuhi sukacita, bersama semua resi dan kaum dwija, segera berkumpul.

Verse 47

आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् । शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात्

Kemudian mereka semua datang dan mengucapkan berkat kepada Candra. Bersujud kepada Śiva dan merangkapkan tangan, mereka memohon dengan penuh hormat dan bhakti.

Verse 48

देवाः ऊचुः । देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते । उमया सहितश्शंभो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव

Para Dewa berkata: “Wahai Dewa para dewa, Mahādeva, Tuhan Tertinggi, salam hormat bagi-Mu. Wahai Śambhu, bersama Umā, wahai Tuan, bersemayamlah teguh di sini.”

Verse 49

सूत उवाच । ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतश्शंकरः पुरा । निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः

Sūta berkata: Dahulu kala, ketika Candra memuji Śaṅkara dengan bhakti sejati, Sang Prabhu yang nirākāra kembali menampakkan diri dalam wujud sākāra.

Verse 50

प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे । चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शंकरः

Berkenan kepada para dewa, demi memasyhurkan kemuliaan tirtha itu, Śaṅkara menetap di sana untuk menambah kejayaan Candra; maka di sana Ia termasyhur dengan nama “Candraśekhara”.

Verse 51

सोमेश्वरश्च नामासीद्विख्यातो भुवन त्रये । क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद्द्विजाः

Ia dikenal sebagai “Someshvara”, termasyhur di tiga dunia. Wahai para dvija, dengan memuja-Nya, penyakit seperti batuk kering (kṣaya), kusta, dan lainnya lenyap.

Verse 52

धन्योऽयं कृतकृत्योयं यन्नाम्ना शंकरस्स्वयम् । स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम्

Berbahagialah tempat ini, sempurnalah tujuannya, sebab Śaṅkara sendiri bersemayam di sini dengan Nama-Nya. Sang Jagannātha hadir, menyucikan permukaan bumi.

Verse 53

तत्कुंडं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् । शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः

Di tempat itu juga, kunda suci tersebut ditegakkan oleh semua dewa. Dan di tempat yang sama, Śiva dan Brahmā kembali tampak tak terpisah—satu hakikat, tanpa pemisahan.

Verse 54

चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् । तत्र स्नाति नरो यस्स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

Di bumi, Candrakuṇḍa yang termasyhur adalah penghancur dosa. Siapa yang mandi di sana terbebas dari segala dosa.

Verse 55

रोगास्सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवंति वै । ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः

Segala penyakit—seperti TBC/penyakit mengikis dan lainnya—bahkan yang dianggap tak tersembuhkan, semuanya lenyap hanya dengan mandi selama enam bulan.

Verse 56

प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसंभवम् । फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते

Dengan mengelilingi Prabhāsa—yang lahir dari langkah suci yang meliputi bumi—jiwa yang suci memperoleh buahnya; dan setelah wafat ia dimuliakan di surga.

Verse 57

सोमलिंगं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते । लब्ध्वा फलं मनोभीष्टं मृतस्स्वर्गं समीहते

Dengan sekadar memandang Soma-liṅga, seseorang terbebas dari semua dosa. Setelah memperoleh buah yang diinginkan, ia mencapai surga setelah wafat.

Verse 58

यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् । तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः

Apa pun buah (hasil) yang diniatkan seseorang ketika menunaikan ziarah tirtha yang utama, buah itu jugalah yang pasti ia peroleh; sama sekali tiada keraguan.

Verse 59

इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् । मुदा शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम्

Demikian para resi dan para dewa, melihat buah yang demikian itu, dengan sukacita bersujud kepada Śiva; lalu menerima Bulan yang tak binasa, dan berangkat dengan tujuan terpenuhi.

Verse 60

परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः । चंद्रश्चापि स्वकीयं च कार्य्यं चक्रे पुरातनम्

Setelah mengelilingi tīrtha suci itu dan melantunkan pujiannya, mereka pun berangkat. Dewa Candra juga kembali menunaikan tugasnya yang kuno dan telah ditetapkan.

Verse 61

इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः । एवं सोमेश्वरं लिंगं समुत्पन्नं मुनीश्वराः

Demikianlah seluruh kisah kemunculan Someśa telah dituturkan. Wahai para resi mulia, dengan cara inilah Liṅga bernama Someśvara terwujud.

Verse 62

यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते

Siapa yang mendengar kisah kemunculan sucinya ini—atau membuat orang lain mendengarnya—akan memperoleh segala keinginan yang benar dan terbebas dari semua dosa.

Verse 257

समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह । मयाऽत्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी

Saat itu ia berlindung pada para Daitya dan berperang melawan para Dewa. Namun aku dan Atri menahannya; maka Śaśī, Sang Bulan, menyerahkan Tārā kepadanya.