Shloka 1

पुष्पकविमानदर्शनम्

Vision of the Pushpaka Aerial Chariot

Devanagari script

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितंमहद्विमानं मणिवज्रचित्रितम्।प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमंददर्श वीरः पवनात्मजः कपिः।।।।

Transliteration

sa tasya madhye bhavanasya saṁsthitaṁ mahad vimānaṁ maṇivajracitritam | prataptajāmbūnadajālakṛtrimaṁ dadarśa vīraḥ pavanātmajaḥ kapiḥ ||5.8.1||

Translation

Di tengah istana itu, sang kera perkasa Hanumān, putra Dewa Bayu, melihat sebuah vimāna agung, berhias tatahan permata dan intan, dengan jendela berjeruji laksana kisi-kisi yang dibuat dari emas Jāmbūnada yang berkilau panas.

Word by Word

• तत्: that (chariot/palace)
• तत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-सम्भव (context: refers to विमानम्), एकवचन

• अप्रमेय-अप्रतिकार-कृत्रिमम्: of immeasurable, incomparable workmanship
• अप्रमेय-अप्रतिकार-कृत्रिमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अप्रमेय (प्रातिपदिक) + अप्रतिकार (प्रातिपदिक) + कृत्रिम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः: ‘artificial work of immeasurable and incomparable craftsmanship’

• कृतम्: made
• कृतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त: ‘made’

• स्वयम्: by himself
• स्वयम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आत्मनः/स्वतः (by oneself)

• साधु: excellent
• साधु: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: साधु (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रशंसावाचक निपात (well/excellent)

• इति: thus
• इति: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यर्थक निपात (quotative)

• विश्वकर्मणा: by Vishvakarma
• विश्वकर्मणा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: विश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• दिवम्: to the sky/heaven
• दिवम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसक-प्रयोग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; गत्यर्थे कर्म (goal)

• गतम्: gone/reaching
• गतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त: ‘gone/reaching’

• वायु-पथ-प्रतिष्ठितम्: placed in the aerial path
• वायु-पथ-प्रतिष्ठितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + पथ (प्रातिपदिक) + प्रति + √स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण ‘प्रतिष्ठित’ = established/placed; तत्पुरुषः (वायुपथे प्रतिष्ठितम्)

• व्यराजत्: shone
• व्यराजत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √राज् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• आदित्य-पथस्य: of the sun's path/orbit
• आदित्य-पथस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: आदित्य (प्रातिपदिक) + पथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (आदित्यस्य पथः)

• लक्ष्मवत्: splendidly/like a radiant beacon
• लक्ष्मवत्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/अव्ययवत्-प्रयोग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; वत्-प्रत्ययान्त तद्धित: ‘possessing splendour; like a beacon’

Context

The courageous son of the Wind-god, Hanuman, the vanara saw the aerial chariot kept in the middle of the mansion inlaid with gems and diamonds latticed with artificial windows of barnished gold.

Characters & Entities

• Hanumān
• Pavana (Wind-god)
• vimāna (Pushpaka, implied by next verse)
• Jāmbūnada gold

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is steadfast duty under risk: Hanumān penetrates the heart of enemy space, yet remains composed and observant, using knowledge responsibly for a righteous mission.

What is the narrative situation?

Entering deeper into the royal mansion complex, Hanumān sees the great vimāna placed centrally, richly ornamented.

Which character virtue is emphasized?

Śaurya with vinaya (bravery with restraint): he dares much but does not become reckless or noisy.