Shloka 12

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

Devanagari script

कृताश्च वैडूर्यमया विहङ्गाः रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः।चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गाः जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः।।5.7.12।।

Transliteration

kṛtāś ca vaiḍūrya-mayā vihaṅgāḥ rūpya-pravālaiś ca tathā vihaṅgāḥ | citrāś ca nānā-vasubhir bhujaṅgāḥ jātyānurūpās turagāḥ śubhāṅgāḥ ||

Translation

Di sana ada burung-burung buatan dari vaiḍūrya, dan juga burung-burung dari perak serta karang; ada pula ular-ular berwarna-warni dari berbagai permata, dan kuda-kuda berdarah mulia, bertubuh elok dan bertanda auspisius, sesuai martabat jenisnya.

Word by Word

• कृताः: made/drawn
• कृताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: √कृ (धातु) → कृत (कृदन्त)
• Form: कृताः (PPP, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• वैडूर्य-मयाः: made of vaidūrya
• वैडूर्य-मयाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वैडूर्य (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—वैडूर्येण मयाः (made of cat’s-eye gem)

• विहङ्गाः: birds
• विहङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विहङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• रूप्य-प्रवालैः: with silver and coral
• रूप्य-प्रवालैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रूप्य (प्रातिपदिक) + प्रवाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—रूप्यं च प्रवालं च (dvandva) तैः

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• तथा: likewise
• तथा: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; likewise

• विहङ्गाः: birds
• विहङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विहङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• चित्राः: variegated
• चित्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• नाना-वसुभिः: with various gems
• नाना-वसुभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक) + वसु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—नानाविधानि वसूनि (various gems/treasures)

• भुजङ्गाः: serpents
• भुजङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भुजङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• जाति-अनुरूपाः: befitting their kind
• जाति-अनुरूपाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: जाति (प्रातिपदिक) + अनुरूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—जात्या अनुरूपाः (befitting their breed)

• तुरगाः: horses
• तुरगाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुरग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• शुभ-अङ्गाः: having auspicious limbs
• शुभ-अङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहिः—शुभानि अङ्गानि येषाम्

Context

Inside were birds made of vaidurya, silver and corals. There were colourful serpents made of various gems, and high-class horses of exquisite limbs drawn.

Characters & Entities

• Vaiḍūrya (gem)
• Pravāla (coral)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse supports the dharmic lesson of discernment: outward magnificence can be manufactured; righteousness depends on inner truth and purpose, not ornament.

What is the narrative situation?

Hanumān observes the ornate, jewel-crafted figures and designs within the splendid setting he is traversing.

Which character virtue is emphasized?

Discernment (viveka) and focus—he notes details without losing direction.