Shloka 21

Devanagari script

वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च।तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान्।।5.53.21।।गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः।

Transliteration

vīthīś ca gṛha-sambādhāḥ kapiś śṛṅgāṭakāni ca | tathā rathyoparathyāś ca tathaiva gṛha-kāntarān ||5.53.21|| gṛhāṃś ca megha-saṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |

Translation

Putra Dewa Angin itu melihat lorong-lorong yang sesak oleh rumah-rumah, bangunan-bangunan tinggi di simpang dan perempatan, jalan-jalan utama dan gang-gang kecil, lorong-lorong di antara rumah, serta kediaman yang tampak laksana awan.

Word by Word

• वीथीः: streets
• वीथीः: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: वीथी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: अव्यय-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• गृह-सम्बाधाः: crowded with houses
• गृह-सम्बाधाः: कर्म-विशेषण (qualifies वीथीः)
• Type: Adjective
• Root: गृह (प्रातिपदिक) + सम्बाध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘गृहैः सम्बाधाः’ (crowded/packed with houses)

• कपिः: the monkey
• कपिः: कर्ता (apposition)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; here in apposition to pavanātmajaḥ

• शृङ्गाटकानि: crossroads/market-squares
• शृङ्गाटकानि: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: शृङ्गाटक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: अव्यय-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• तथा: likewise
• तथा: अव्यय-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: likewise)

• रथ्य-उपरथ्याः: main streets and side-streets
• रथ्य-उपरथ्याः: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: रथ्या (प्रातिपदिक) + उपरथ्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; द्वन्द्वः (main roads and by-lanes)

• च: and
• च: अव्यय-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• तथा: likewise
• तथा: अव्यय-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय

• एव: indeed
• एव: अव्यय-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• गृह-कान्तरान्: inner passages/courtyards
• गृह-कान्तरान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक) + कान्तर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘गृहाणां कान्तराणि’ (interiors/inner passages)

• गृहान्: houses
• गृहान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: अव्यय-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• मेघ-सङ्काशान्: cloud-like
• मेघ-सङ्काशान्: कर्म-विशेषण (qualifies गृहान्)
• Type: Adjective
• Root: मेघ (प्रातिपदिक) + सङ्काश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; उपमान-तत्पुरुषः ‘मेघ इव सङ्काशाः’ (cloud-like)

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद

• पवन-आत्मजः: son of the Wind (Hanuman)
• पवन-आत्मजः: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: पवन (प्रातिपदिक) + आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘पवनस्य आत्मजः’

Context

The son of the Wind-god saw the streets with beautiful, tall mansions and houses appearing like clouds, highways and byways and secret routes.

Characters & Entities

• Hanumān
• Pavana (Wind-god)
• Laṅkā (implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A well-ordered city can exist without true dharma; the verse invites reflection that external prosperity and planning do not guarantee inner righteousness.

What is the narrative situation?

Hanumān, under escort for punishment, surveys the dense and complex street-network of Laṅkā.

Which character virtue is emphasized?

Steadfastness and situational intelligence: Hanumān keeps gathering information even in captivity.