Shloka 48

त्रिजटास्वप्नवर्णनम्

Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal

Devanagari script

निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत्प्रियम्।।5.27.48।।दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम्।

Transliteration

nimittabhūtam etat tu śrotum asyā mahat priyam | dṛśyate ca sphurac-cakṣuḥ padmapatram ivāyatam ||5.27.48||

Translation

Ini sungguh menjadi pertanda bahwa ia akan mendengar kabar yang amat menggembirakan; dan matanya—panjang laksana kelopak teratai—tampak bergetar.

Word by Word

• निमित्तभूतम्: having become an omen
• निमित्तभूतम्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निमित्त-भूत (प्रातिपदिक)
• Form: भू-धातु, क्त-प्रत्ययान्त (PPP) used adjectivally; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; 'having become an omen/cause' qualifies एतत्

• एतत्: this
• एतत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तु: indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विशेषणार्थक-निपात (indeed)

• श्रोतुम्: to hear
• श्रोतुम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive)

• अस्याः: for her/of her
• अस्याः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• महत्: great
• महत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; qualifies प्रियम्

• प्रियम्: good news/joy
• प्रियम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• दृश्यते: is seen
• दृश्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), आत्मनेपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (and)

• स्फुरत्: throbbing
• स्फुरत्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्फुर् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: स्फुर्-धातु, शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; qualifies चक्षुः

• चक्षुः: eye
• चक्षुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पद्मपत्रम्: lotus-petal
• पद्मपत्रम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: पद्म-पत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पद्मस्य पत्रम्

• इव: like
• इव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (like/as)

• आयतम्: elongated/large
• आयतम्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आयत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; qualifies चक्षुः

Context

"This dream indeed served as an augery for good news about her. Look, her (left) eye which is large like a lotus petal is throbbing.

Characters & Entities

• Sītā (implied)
• Lotus (padma) (as simile)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Confidence in satya: auspicious signs are read as confirming that truthful, righteous causes receive support and move toward favorable resolution.

What is the narrative situation?

The rākṣasīs interpret physical omens (a throbbing eye) as indicating that Sītā will soon receive good news.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s auspiciousness and steadfast dharma, suggested through traditional lakṣaṇa/omen language.