HomeRamayanaBala KandaSarga 23Shloka 10

Shloka 10

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।

kandarpo mūrtimān āsīt kāma ity ucyate budhaiḥ |

tapasyantam iha sthāṇuṁ niyamena samāhitam || 1.23.10 ||

kṛtodvāhaṁ tu deveśaṁ gacchantaṁ samarudgagaṇam |

dharṣayāmāsa durmedhā huṅkṛtaś ca mahātmanā || 1.23.11 ||

Di tempat inilah Kandarpa dahulu hadir berwujud; para bijak menyebutnya Kāma. Di sini, ketika Dewa Sthāṇu (Śiva), penguasa para dewa, tekun bertapa dalam niyama—bersama permaisuri yang baru dinikahi—Kāma yang dungu niatnya mengusik beliau saat melintas bersama rombongan Marut; maka Sang Mahātmā mengaum dahsyat.

कन्दर्पःKandarpa (Cupid)
कन्दर्पः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootकन्दर्प (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
मूर्तिमान्embodied; having form
मूर्तिमान्:
कर्ता (as qualifier)
TypeAdjective
Rootमूर्तिमत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (qualifies 'kandarpaḥ')
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
कामःKāma
कामः:
कर्ता (appositive)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नाम (apposition to 'kandarpaḥ')
इतिthus; as
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/इत्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (Passive): 'is called'
बुधैःby the learned
बुधैः:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन (Plural)
तपस्यन्तम्doing penance
तपस्यन्तम्:
कर्म (Karma)
TypeVerb
Rootतपस् (धातु: तप्)
Formशतृ-प्रत्यय (Present active participle/शतृ), द्वितीया, एकवचन, पुल्लिङ्ग; कर्मपद (object of implied seeing/attacking in next verse context)
इहhere
इह:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
स्थाणुम्Sthāṇu (Śiva)
स्थाणुम्:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootस्थाणु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
नियमेनby discipline; with observance
नियमेन:
करण (Karaṇa)
TypeNoun
Rootनियम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन; साधन/प्रकार (means/manner)
समाहितम्collected; absorbed (in meditation)
समाहितम्:
कर्म (as qualifier)
TypeAdjective
Rootसम्-आ-धा (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (Past passive participle/क्त), द्वितीया, एकवचन, पुल्लिङ्ग; विशेषणम् (qualifies 'sthāṇum')

When the night turned into day-break, the eminent ascetic Viswamitra, addressing the descendants of Kakutstha (Rama and Lakshmana) who were lying on a bed of leaves said:

K
Kandarpa
Ś
Śiva (Sthāṇu, Deveśa)
M
Maruts

FAQs

Dharma as restraint and reverence: desire (kāma) becomes destructive when it violates tapas and disrespects the sacred; discipline protects truth and spiritual order.

Viśvāmitra begins a local sacred-history: Kāma/Kandarpa offends Śiva during his austerity, prompting Śiva’s fierce response.

Śiva’s unwavering tapas (self-mastery) contrasted with Kāma’s lack of discernment—highlighting the Ramayana’s esteem for self-control.