Adhyaya 11

Verse 1

भीष्म उवाच । कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धी श्राद्धं समाचरेत् । तीर्थेषु केषु वै श्राद्धं कृतं बहुफलं द्विज

Bhīṣma berkata: “Pada bagian manakah dari siang hari orang yang berniat melaksanakan śrāddha hendaknya menunaikan śrāddha dengan tata cara yang benar? Dan di tīrtha suci manakah śrāddha yang dilakukan menghasilkan pahala berlimpah, wahai yang dua kali lahir?”

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तीर्थं तु पुष्करं नाम यत्तु श्रेष्ठतमं स्मृतम् । सर्वेषां द्विजमुख्यानां मनोरथमिव स्थितम्

Pulastya berkata: “Ada sebuah tīrtha bernama Puṣkara, yang dikenang sebagai yang paling utama di antara semua tīrtha—bersemayam laksana hasrat hati bagi para dwija terkemuka.”

Verse 3

तत्र दत्तं हुतं जप्तमनन्तं भवति ध्रुवम् । पितॄणां वल्लभं नित्यमृषीणां परमं मतम्

Di sana, apa pun yang didermakan, dipersembahkan ke dalam api suci, atau dilafalkan sebagai japa menjadi tanpa akhir—ini pasti. Itu senantiasa dicintai para pitṛ dan dipandang sebagai ajaran tertinggi para ṛṣi.

Verse 4

नंदाथ ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी शुभा । तथा मित्रपदं राजंस्ततः केदारमुत्तमम्

Kemudian (datang) Nandā dan Lalitā; demikian pula tīrtha-penyeberangan itu; Māyāpurī yang suci; juga Mitrapada, wahai raja; dan sesudah itu Kedāra yang utama.

Verse 5

गंगासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम् । तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रुसलिलं शुभम्

Mereka mengatakan bahwa Gaṅgāsāgara itu suci dan mengandung kebajikan semua tīrtha. Demikian pula Brahma-saras adalah tīrtha yang kudus, dan begitu juga air sungai Śatadru yang membawa keberkahan.

Verse 6

तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम् । गंगोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः

Ada sebuah tīrtha suci bernama Naimiṣa, yang menganugerahkan buah semua tempat suci. Di sana, di sungai Gomati, tampak kemunculan abadi Gaṅgā.

Verse 7

तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलधृक् । यत्र तत्कांचनं दानमष्टादशभुजो हरः

Di sana pula dipuja Yajña-Varāha, dan Dewa para dewa, Sang Pemegang Triśūla. Di sana termasyhur anugerah dana emas, tempat Hara, Tuhan berlengan delapan belas, bersemayam.

Verse 8

नेमिस्तु धर्मचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा । तदेतन्नैमिशारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्

Inilah Hutan Naimiṣa—tempat dahulu kala pelek (nemi) Roda Dharma menjadi aus. Rimba suci ini diziarahi oleh semua tīrtha.

Verse 9

देवदेवस्य तत्रापि वराहस्य च दर्शनम् । यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपुरं व्रजेत्

Di sana pula diperoleh darśana Sang Dewa para dewa, dan juga Varāha. Siapa yang berangkat setelah berziarah, menjadi suci jiwanya dan menuju kota Nārāyaṇa (Nārāyaṇapura).

Verse 10

कोकामुखं परं तीर्थमिन्द्रमार्गोपि लक्ष्यते । अथापि पितृतीर्थं तु ब्रह्मणोव्यक्तजन्मनः

Kokāmukha adalah tīrtha yang luhur; di sana juga tampak jalan Indra. Di sana pula ada tīrtha leluhur (Pitṛ-tīrtha) milik Brahmā, yang kelahirannya tak termanifest.

Verse 11

पुष्करारण्यसंस्थोसौ यत्र देवः पितामहः । विरिंचिदर्शनं श्रेष्ठमपवर्गफलप्रदम्

Ia bersemayam di rimba Puṣkara, tempat Dewa Pitāmaha Brahmā berdiam. Darśana Viriñci (Brahmā) adalah yang paling utama, menganugerahkan buah mokṣa, pembebasan.

Verse 12

कृतं नाम महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम् । यत्राद्यो नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः

Ada suatu tempat bernama Kṛta—sangat penuh kebajikan dan pemusnah segala dosa—di mana Narasiṃha yang mula-mula tiada lain adalah Janārdana (Viṣṇu) sendiri.

Verse 13

तीर्थमिक्षुमतीनाम पितॄणां च शुभावहा । तुष्यन्ति पितरो नित्यं गंगायमुनसंगमे

Ada tīrtha bernama Ikṣumatī, yang membawa keberkahan bagi para Pitṛ (leluhur). Di pertemuan Gaṅgā dan Yamunā, para Pitṛ senantiasa dipuaskan.

Verse 14

कुरुक्षेत्रं महापुण्यं यत्र मार्गोपि लक्ष्यते । अद्यापि पितृतीर्थं तु सर्वकामफलप्रदम्

Kurukṣetra adalah mahāpuṇya—begitu termasyhur hingga jalan menuju ke sana pun dikenal jelas. Hingga kini, Pitṛ-tīrtha di sana menganugerahkan buah segala hajat yang diinginkan.

Verse 15

नीलकण्ठमिति ख्यातं पितृतीर्थं नराधिप । तथा भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च

Wahai raja, ada Pitṛ-tīrtha yang masyhur bernama Nīlakaṇṭha. Demikian pula telaga suci bernama Bhadrasaras, dan juga danau Mānasa.

Verse 16

मंदाकिनी तथाऽच्छोदा विपाशा च सरस्वती । सर्वमित्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महाफलम्

Mandākinī, demikian pula Acchodā, Vipāśā, dan Sarasvatī; begitu juga dhāma suci bernama Sarvamitrapada, serta Vaidyanātha—semuanya memberi buah rohani yang agung bila diziarahi dan dipuja.

Verse 17

क्षिप्रा नदी तथा पुण्या तथा कालञ्जरं शुभम् । तीर्थोद्भेदं हरोद्भेदं गर्भभेदं महालयम्

Sungai Kṣiprā pun suci; demikian pula gunung Kālañjara yang membawa keberkahan. Juga Tīrthodbheda, Harodbheda, Garbhabheda, dan Mahālaya—semuanya adalah tempat ziarah yang kudus.

Verse 18

भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारमेव च । गयापिंडप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः

Para maharṣi menyatakan bahwa Bhadreśvara, Viṣṇupada, dan gerbang suci Narmadā—semuanya setara pahalanya dengan mempersembahkan piṇḍa di Gayā bagi leluhur.

Verse 19

एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च । स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धप्रदायिनाम्

Tīrtha-tīrtha bagi para leluhur ini melenyapkan segala dosa. Jika hanya dengan mengingatnya saja manusia disucikan, apalagi mereka yang mempersembahkan śrāddha di sana.

Verse 20

ओंकारं पितृतीर्थं तु कावेरीकपिलोदकम् । संभेदश्चण्डवेगायां तथैवामरकंटकम्

Om̐kāra, Pitṛ-tīrtha, air suci Kāverī dan Kapilā, pertemuan sungai di Caṇḍavegā, serta Amarakaṇṭaka—semuanya disebut sebagai tempat-tempat suci.

Verse 21

कुरुक्षेत्राच्चद्विगुणं तस्मिन्स्नानादिकं भवेत् । शुक्लतीर्थं तु विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्

Pahalanya berlipat dua dibanding Kurukṣetra; mandi suci dan upacara lainnya yang dilakukan di sana berbuah demikian. Titik ziarah itu termasyhur sebagai Śukla-tīrtha, dan tempat tirtha tertinggi di sana ialah Someśvara.

Verse 22

सर्वव्याधिहरंपुण्यंफलंकोटिगुणाधिकम् । श्राद्धेदानेतथाहोमेस्वाध्यायेचापिसन्निधौ

Pahalanya suci, melenyapkan segala penyakit, dan memberi ganjaran berlipat sepuluh juta—baik dalam śrāddha, dalam dāna (sedekah suci), dalam homa (persembahan api), maupun di hadapan svādhyāya (telaah Weda).

Verse 23

कायावारोहणं नाम देवदेवस्य शूलिनः । अवतारं रोचमानं ब्राह्मणावसथे शुभे

Di sana ada penampakan bernama “Kāyāvarohaṇa” dari Dewa para dewa, Śiva sang pemegang triśūla—sebuah turunnya cahaya yang tampak di kediaman Brahmana yang mujur.

Verse 24

जातं तत्सुमहापुण्यं तथा चर्मण्वती नदी । शूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसंगमस्तथा

Maka terbitlah wilayah yang amat besar pahalanya; demikian pula sungai Carmaṇvatī, juga Śūlatāpī dan Payoṣṇī, beserta tempat pertemuan (saṅgama) Payoṣṇī.

Verse 25

महौषधी चारणा च नागतीर्थप्रवर्त्तिनी । महावेणा नदी पुण्या महाशालस्तथैव च

Mahauṣadhī, Cāraṇā, dan Nāgatīrtha-pravartinī; sungai suci Mahāveṇā; dan demikian pula Mahāśāla (disebutkan).

Verse 26

गोमती वरुणा तद्वत्तीर्थं हौताशनं परम् । भैरवं भृगुतुंगं च गौरीतीर्थमनुत्तमम्

Gomati, Varuṇā, dan demikian pula tirtha (tempat suci penyeberangan) itu; Hautāśana yang mahapaling suci; Bhairava; Bhṛgutunga; serta Gaurī-tīrtha yang tiada bandingnya.

Verse 27

तीर्थं वैनायकं नाम वस्त्रेश्वरमनुत्तमम् । तथा पापहरं नाम पुण्या वेत्रवती नदी

Ada tirtha bernama Vaināyaka dan tempat suci Vastreśvara yang tiada taranya. Demikian pula ada tirtha bernama Pāpahara; dan di sana mengalir sungai suci Vetravatī.

Verse 28

महारुद्रं महालिंगं दशार्णा च महानदी । शतरुद्रा शताह्वा च तथा पितृपदं पुरम्

Mahārudra, Mahāliṅga, dan Daśārṇā—sungai besar itu pula; Śatarudrā, Śatāhvā, serta kota bernama Pitṛpada (ada di sana).

Verse 29

अंगारवाहिका तद्वन्नदौ द्वौ शोणघर्घरौ । कालिका च नदी पुण्या पितरा च नदी शुभा

Demikian pula ada sungai Aṅgāravāhikā; dan ada dua sungai, Śoṇa dan Gharghara. Juga ada sungai suci Kālikā, serta sungai Pitarā yang membawa keberkahan.

Verse 30

एतानि पितृतीर्थानि शस्यंते स्नानदानयोः । श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनंतफलं स्मृतम्

Inilah pitṛ-tīrtha yang dipuji untuk mandi suci dan sedekah. Śrāddha apa pun yang dipersembahkan di tempat-tempat ini dikenang berbuah pahala tanpa batas.

Verse 31

शतावटा नदी ज्वाला शरद्वी च नदी तथा । द्वारका कृष्णतीर्थं च तथा ह्युदक्सरस्वती

Sungai Śatāvaṭā dan Jvālā, demikian pula sungai Śaradvī; juga Dvārakā, tīrtha suci milik Śrī Kṛṣṇa, serta Udaksarasvatī.

Verse 32

नदी मालवती नाम तथा च गिरिकर्णिका । धूतपापं तथा तीर्थं समुद्रे दक्षिणे तथा

Ada sungai bernama Mālavatī, dan juga (yang disebut) Girikarṇikā; demikian pula tīrtha suci bernama Dhūtapāpa, terletak di laut selatan.

Verse 33

गोकर्णो गजकर्णश्च तथा चक्रनदी शुभा । श्रीशैलं शाकतीर्थं च नारसिंहमतः परम्

Gokarṇa, Gajakarṇa, dan Cakranadī yang membawa keberkahan; Śrīśaila, Śākatīrtha, dan setelah itu, melampaui semuanya, dham Narasiṃha—itulah tempat-tempat suci.

Verse 34

महेंद्रं च तथा पुण्या पुण्या चापि महानदी । एतेष्वपि सदा श्राद्धमनंतफलदं स्मृतम्

Demikian pula di Mahendra, di Puṇyā, dan juga di tepi sungai besar Puṇyā—melaksanakan śrāddha di tempat-tempat ini senantiasa dikenang memberi buah tanpa akhir.

Verse 35

दर्शनादपि पुण्यानि सद्यः पापहराणि वै । तुंगभद्रा नदी पुण्या तथा चक्ररथीति च

Bahkan hanya dengan memandangnya pun sudah berpahala; sungguh, dosa-dosa lenyap seketika. Sungai Tuṅgabhadrā adalah suci, dan demikian pula tīrtha bernama Cakrarathī.

Verse 36

भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी चांजना नदी । नदी गोदावरी पुण्या त्रिसंध्या पूर्णमुत्तमम्

Bhīmeśvara; sungai Kṛṣṇaveṇā dan Kāverī; sungai Aṃjanā; serta Godāvarī yang suci—semuanya, bersama Trisaṃdhyā, adalah tīrtha yang paling utama dan sempurna.

Verse 37

तीर्थं त्रैयंबकं नाम सर्वतीर्थनमस्कृतम् । यत्रास्ते भगवान्भीमः स्वयमेव त्रिलोचनः

Ada sebuah tīrtha bernama Traiyambaka, dihormati seakan disembah oleh semua tempat suci; di sana Bhagavān Bhīma—Trilocana, Yang Bermata Tiga—bersemayam sendiri secara nyata.

Verse 38

श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिगुणं भवेत् । स्मरणादपि पापानि व्रजंति शतधा नृप

Wahai raja, śrāddha yang dipersembahkan di semua tīrtha ini menjadi berbuah sejuta kali lipat; bahkan dengan sekadar mengingatnya pun, dosa-dosa sirna seratus kali lipat.

Verse 39

श्रीपर्णा च नदी पुण्या व्यासतीर्थमनुत्तमम् । तथा मत्स्यनदी कारा शिवधारा तथैव च

Juga ada sungai suci Śrīparṇā, tīrtha Vyāsa yang tiada banding; demikian pula Sungai Matsya, Kārā, dan juga Śiva-dhārā.

Verse 40

भवतीर्थं च विख्यातं पुण्यतीर्थं च शाश्वतम् । पुण्यं रामेश्वरं तद्वद्वेणापुरमलंपुरम्

Bhavatīrtha termasyhur sebagai tīrtha yang suci dan kekal; demikian pula Rāmeśvara yang penuh pahala, dan juga Veṇāpura serta Malaṃpura.

Verse 41

अंगारकं च विख्यातमात्मदर्शमलंबुषम् । वत्सव्रातेश्वरं तद्वत्तथागोकामुखं परम्

Demikian pula disebut Aṅgāraka yang termasyhur; tīrtha Ātma-darśa; Alambuṣa; begitu juga Vatsavrāṭeśvara; dan dengan cara yang sama tīrtha tertinggi bernama Gokāmukha.

Verse 42

गोवर्द्धनं हरिश्चंद्रं पुरश्चन्द्रं पृथूदकम् । सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदलीनदी

Govardhana, Hariścandra, Puraścandra, Pṛthūdaka; Sahasrākṣa, Hiraṇyākṣa—dan juga Sungai Kadālī (disebutkan).

Verse 43

नामधेयानि च तथा तथा सौमित्रिसंगतम् । इंद्रनीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम्

Dan demikian pula disebutkan nama-nama: Saumitrisaṅgata, Indranīla, Mahānāda, serta Priyamelaka.

Verse 44

एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि च । एतेषु सर्वदेवानां सांनिध्यं पठ्यते यतः

Semua ini pun senantiasa dipuji dalam upacara śrāddha—bahkan sangat dianjurkan—sebab diajarkan bahwa melalui ini diperoleh kehadiran (sānnidhya) semua dewa.

Verse 45

दानमेतेषु सर्वेषु भवेत्कोटिशताधिकम् । बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवटं शुभम्

Di antara semuanya, dana (sedekah suci) yang dilakukan pada ini berbuah pahala lebih dari seratus koṭi. Demikian pula Sungai Bāhudā adalah suci, dan Siddhavaṭa pun membawa keberkahan.

Verse 46

तीर्थं पाशुपतं चैव नदी पर्यटिका तथा । श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशतोत्तरम्

Di tīrtha suci Pāśupata, dan juga di tepi sungai bernama Paryaṭikā—śrāddha yang dipersembahkan di semua tempat ini menghasilkan pahala yang melampaui ratusan krore.

Verse 47

तथैव पंचतीर्थं च यत्र गोदावरी नदी । युता लिंगसहस्रेण सव्येतर जलावहा

Demikian pula ada Pañcatīrtha yang suci, tempat sungai Godāvarī mengalir—disertai seribu liṅga—membawa air di tepi kiri dan kanan.

Verse 48

जामदग्न्यस्य तत्तीर्थं मोदायतनमुत्तमम् । प्रतीकस्य भयात्सिद्धा यत्र गोदावरी नदी

Tīrtha milik Jāmadagnya itu ialah tempat suci unggul bernama Modāyatana; di sanalah sungai Godāvarī mengalir, menjadi siddhi-prada karena rasa gentar terhadap Pratīka.

Verse 49

तीर्थं तद्धव्यकव्यानामप्सरोगणसंयुतम् । श्राद्धाग्नि दानकार्यं च तत्र कोटिशताधिकम्

Tīrtha itu dihiasi rombongan Apsarā, dan sangat mujarab untuk persembahan havya-kavya bagi para dewa dan leluhur; pahala śrāddha, pemeliharaan api suci, dan sedekah di sana bertambah lebih dari seratus krore.

Verse 50

तथा सहस्रलिंगं च राघवेश्वरमुत्तमम् । सेन्द्रकाला नदी पुण्या तत्र शक्रो गतः पुरा

Demikian pula ada Sahasraliṅga dan dhāma unggul Rāghaveśvara. Di sana mengalir sungai suci Sendrakālā; pada masa lampau Śakra (Indra) pun pernah pergi ke sana.

Verse 51

निहत्य नमुचिं मित्रं तपसा स्वर्गमाप्तवान् । तत्र दत्तं नरैः श्राद्धमनंतफलदं भवेत्

Setelah membunuh sahabatnya Namuci, ia mencapai surga melalui tapa. Śrāddha yang dipersembahkan di sana oleh manusia dikatakan berbuah tanpa akhir.

Verse 52

पुष्करं नाम वै तीर्थं शालग्रामं तथैव च । शोणपातश्च विख्यातो यत्र वैश्वानराशयः

Di sana ada tīrtha bernama Puṣkara, demikian pula Śālagrāma. Termasyhur pula Śoṇapāta, tempat terdapatnya kediaman (atau wadah) Vaiśvānara.

Verse 53

तीर्थं सारस्वतं चैव स्वामितीर्थं तथैव च । मलंदरा नदी पुण्या कौशिकी चंद्रका तथा

(Ada pula) Sārasvata Tīrtha, demikian juga Svāmitīrtha; sungai suci Malaṃdarā; serta Kauśikī dan Caṃdrakā.

Verse 54

विदर्भा चाथ वेगा च पयोष्णी प्राङ्मुखा परा । कावेरी चोत्तरांगा च तथा जालंधरो गिरिः

Juga ada Vidarbhā, Vegā, Payoṣṇī, dan Prāṅmukhā yang utama; serta Kāverī, Uttarāṅgā, dan pula gunung Jālaṃdhara.

Verse 55

एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते । लोहदंडं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च

Dengan melaksanakan śrāddha di tīrtha-tīrtha śrāddha ini, seseorang memperoleh pahala tanpa batas. Demikian pula ada tīrtha bernama Lohadaṇḍa, dan juga Citrakūṭa.

Verse 56

दिव्यं सर्वत्र गंगायास्तथा नद्यास्तटं शुभम् । कुब्जाम्रकं तथा तीर्थमुर्वशीपुलिनं तथा

Di sepanjang Gaṅgā semuanya bersifat ilahi; demikian pula tepi sungai yang membawa keberkahan itu suci. Juga suci tīrtha bernama Kubjāmraka, dan hamparan pasir yang dikenal sebagai Urvaśī-pulina.

Verse 57

संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम् । एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते

Ada tīrtha bernama Saṃsāra-mocana, pembebas dari belenggu dunia; demikian pula tīrtha Ṛṇa-mocana, pelepas dari hutang. Di tīrtha-tīrtha leluhur ini, siapa yang melakukan śrāddha memperoleh pahala rohani tanpa akhir.

Verse 58

अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरमेव च । तथा वसिष्ठतीर्थं च भारतं च ततः परम्

Juga disebutkan tīrtha bernama Aṭṭahāsa, serta Gautameśvara; demikian pula Vasiṣṭha-tīrtha, dan setelah itu Bhārata, tanah suci India.

Verse 59

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च । पिंडारकं च विख्यातं शंखोद्धारं तथैव च

Brahmāvarta, Kuśāvarta, dan Haṃsatīrtha; demikian pula Piṇḍāraka yang termasyhur, dan juga Śaṅkhoddhāra—semuanya tempat suci untuk dikenang dan diziarahi.

Verse 60

भांडेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च । तथा च बदरीतीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्

Dan (disebut pula) Bhāṇḍeśvara, Bilvaka, serta Nīlaparvata; demikian pula Badarī-tīrtha—yang mahatinggi, Tuhan di atas segala tuan tempat-tempat ziarah.

Verse 61

वसुधाराह्वयं तीर्थं रामतीर्थं तथैव च । जयंती विजया चैव शुक्लतीर्थं तथैव च

Tīrtha suci bernama Vasudhārā, demikian pula Rāma-tīrtha; juga (tīrtha) Jayantī dan Vijayā, serta Śukla-tīrtha.

Verse 62

एषु श्राद्धप्रदातारः प्रयांति परमं पदम् । तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा

Mereka yang mempersembahkan śrāddha di tempat-tempat ini mencapai kedudukan tertinggi. Di antaranya ialah tīrtha bernama Mātṛgṛha dan juga Karavīrapura.

Verse 63

सप्तगोदावरीनाम सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम् । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनंतफलमीप्सुभिः

Di Saptagodāvarī—yang dimuliakan sebagai penguasa tertinggi di antara semua tīrtha—mereka yang mendambakan pahala tanpa akhir hendaknya melaksanakan śrāddha di sana.

Verse 64

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम् । च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना

Di negeri Kīkaṭa, Gayā adalah suci; hutan Rājagṛha pun suci. Suci pula āśrama Cyavana, dan sungai itu suci berulang-ulang.

Verse 65

विषयाराधनं पुण्यं नदी या तु पुनःपुना । यत्र गाथा विचरति ब्रह्मणा परिकीर्तिता

Terberkatilah sungai itu, berulang-ulang terberkati, yang pemujaannya mendatangkan kebajikan—di mana gāthā suci beredar, sebagaimana dimasyhurkan oleh Brahmā.

Verse 66

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

Hendaknya seseorang menginginkan banyak putra—sebab bila satu saja pergi ke Gayā untuk upacara leluhur, itu membawa pahala. Atau ia dapat melaksanakan yajña Aśvamedha, atau melepaskan seekor lembu jantan berwarna biru-gelap sebagai dana suci.

Verse 67

एषा गाथा विचरति तीर्थेष्वायतनेषु च । सर्वे मनुष्या राजेंद्र कीर्त्तयंतः समागताः

Wahai raja, gāthā suci ini beredar di tempat-tempat ziarah dan di kediaman-kediaman suci; dan manusia di mana-mana berkumpul, melantunkannya sebagai pujian.

Verse 68

किमस्माकं कुले कश्चिद्गयां यास्यति यः सुतः । प्रीणयिष्यति तान्गत्वा सप्तपूर्वांस्तथापरान्

Akankah dalam garis keturunan kami ada seorang putra yang akan pergi ke Gayā? Setelah tiba di sana, ia akan menenteramkan dan memuaskan tujuh leluhur kami serta para leluhur sesudahnya.

Verse 69

मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा चिरंतनी । गंगायामस्थिनिचयं गत्वा क्षेप्स्यति यः सुतः

Demikian pula mengenai para kakek dari pihak ibu, ada tradisi kuno ini: putra yang pergi ke Sungai Gaṅgā dan menghanyutkan kumpulan tulang-belulang/abu jenazah di sana, menunaikan kewajiban suci itu.

Verse 70

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि दास्यते च जलांजलिम् । अरण्यत्रितये वापि पिंडदानं करिष्यति

Hendaknya ia mempersembahkan jalāñjali—segenggam air—yang dicampur tujuh atau delapan biji wijen; dan di tiga rimba suci itu pula hendaknya ia melakukan piṇḍa-dāna, persembahan bola nasi bagi leluhur.

Verse 71

प्रथमं पुष्करारण्ये नैमिषे तदनंतरं । धर्मारण्यं पुनः प्राप्य श्राद्धं भक्त्या प्रदास्यति

Mula-mula di rimba Puṣkara, lalu sesudah itu di Naimiṣa; dan kembali setelah mencapai Dharmāraṇya, ia akan mempersembahkan śrāddha dengan bhakti.

Verse 72

गयायां धर्मपृष्ठे वा सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्षवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्

Di Gayā—baik di Dharmapṛṣṭha, maupun di telaga Brahmā, dan juga di bawah pohon beringin di Gayāśīrṣa—apa pun yang dipersembahkan kepada para pitṛ menjadi tak binasa (akṣaya).

Verse 73

व्रजन्कृत्वा निवापं यस्त्वध्वानं परिसर्पति । नरकस्थान्पितॄन्सोपि स्वर्गं नयति सत्वरं

Siapa pun yang dalam perjalanan, setelah melakukan nivāpa (persembahan), lalu melanjutkan langkah di jalan—ia pun dengan segera menuntun para leluhur yang berada di neraka menuju surga.

Verse 74

कुले तस्य न राजेंद्र प्रेतो भवति कश्चन । प्रेतत्वं मोक्षभावं च पिंडदानाच्च गच्छति

Wahai raja, dalam garis keturunannya tak seorang pun menjadi preta (roh gelisah). Melalui piṇḍadāna, keadaan preta-hood lenyap dan tercapai keadaan yang mengantar pada mokṣa.

Verse 75

एको मुनिस्ताम्रकराग्रहस्तो ह्याम्रेषु मूले सलिलं ददाति । आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा

Seorang resi, dengan bejana tembaga di tangan, menuangkan air pada akar pohon mangga. Pohon-pohon mangga tersirami dan para pitṛ pun puas—satu laku, masyhur, menunaikan dua tujuan.

Verse 76

गयायां पिण्डदानस्य नान्यद्दानं विशिष्यते । एकेन पिंडदानेन तृप्तास्ते मोक्षगामिनः

Di Gayā, tiada dana yang melebihi persembahan piṇḍa (sesaji arwah). Dengan satu piṇḍa saja, para leluhur menjadi puas dan melangkah menuju jalan mokṣa.

Verse 77

धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति वसुप्रदानं च तथामुनींद्राः । गया सुतीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतुं प्रवरं वदंति

Para muni menyatakan dana berupa biji-bijian sebagai yang utama, demikian pula dana berupa harta. Namun mereka menegaskan: apa pun yang dipersembahkan manusia di Gayā dan di tīrtha-tīrtha suci lainnya menjadi sebab dharma (pahala) yang tertinggi.

Verse 78

सर्वात्मना सुरुचिना महाचल महानदी । ये तु पश्यंति तां गत्वा मानसे दक्षिणोत्तरे

Dengan segenap jiwa dan sukacita yang suci, mereka yang pergi ke Mānasarovara dan memandang gunung agung serta sungai besar itu di sisi selatan dan utaranya, memperoleh keberkahan.

Verse 79

प्रणम्य द्विजमुख्येभ्यः प्राप्तं तैर्जन्मनः फलं । यद्यदिच्छति वै मर्त्यस्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

Dengan bersujud kepada para dvija yang utama, seorang fana memperoleh buah sejati kelahiran. Apa pun yang ia kehendaki, itulah yang ia raih—tanpa keraguan.

Verse 80

एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां सग्रहो मया । वागीशोपि न शक्नोति विस्तरात्किमु मानुषः

Demikianlah, aku hanya menyampaikan secara ringkas himpunan tīrtha suci ini. Bahkan Vāgīśa (Bṛhaspati), penguasa wicara, tak mampu menguraikannya sepenuhnya—apalagi manusia biasa.

Verse 81

सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । वर्णाश्रमाणां गेहेपि तीर्थं शम उदाहृतम्

Kebenaran adalah tīrtha; welas asih adalah tīrtha; pengendalian indria adalah tīrtha. Bahkan di rumah tangga yang menunaikan dharma varṇa dan āśrama, ketenangan batin (śama) dinyatakan sebagai tīrtha.

Verse 82

येषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिष्यते । गयायां यत्तु वै श्राद्धं तच्छ्राद्धमपवर्गदम्

Śrāddha apa pun yang dilakukan di tīrtha-tīrtha itu dikatakan berbuah pahala sejuta-juta kali; namun śrāddha yang dilakukan di Gayā sungguh merupakan śrāddha yang menganugerahkan apavarga, yakni mokṣa.

Verse 83

यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं विधीयते । प्रातःकालो मुहूर्तांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु

Karena itu, dengan sungguh-sungguh hendaknya śrāddha dilaksanakan di tīrtha menurut tata-vidhi. Waktu yang tepat ialah pagi hari—tiga muhūrta; dan saṅgava (menjelang siang) pun sama ukurannya.

Verse 84

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम् । सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्

Tengah hari berlangsung tiga muhūrta; sesudah itu datanglah aparāhna (sore). Senja pun tiga muhūrta; pada waktu itu śrāddha tidak sepatutnya dilakukan.

Verse 85

राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु । अह्नो मुहूर्ता व्याख्याता दशपंच च सर्वदा

Masa itu disebut “Rākṣasī” dan tercela bagi segala pekerjaan. Pembagian muhūrta pada siang hari dijelaskan selalu berjumlah lima belas.

Verse 86

तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः । मध्याह्नात्सर्वदा यस्मान्मंदी भवति भास्करः

Di sana, muhūrta yang kedelapan dikenal sebagai kala bernama Kutapa; sebab setelah tengah hari Bhāskara (Surya) senantiasa menjadi lembut dalam panasnya.

Verse 87

तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते । खड्गपात्रं च कुतपस्तथा नैपालकंबलम्

Karena itu, usaha yang dimulai pada saat itu dipandang sangat utama, sebab menghasilkan buah tanpa batas—seperti dana bejana-pedang, permadani wol, serta selimut Nepal.

Verse 88

रुक्मं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः । पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य तत्तापकारिणः

Emas, rumput darbha, biji wijen, sapi, dan putra dari putri (cucu dari pihak putri) diingat sebagai yang kedelapan. Dosa disebut ‘kutsita’ (hina), sebab menimbulkan panas-siksa yang sepadan dengannya.

Verse 89

अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः । ऊर्ध्वं मुहुर्त्तात्कुतपान्महूर्त्तं च चतुष्टयम्

Karena jumlahnya delapan, maka semuanya termasyhur sebagai ‘Kutapā’. Dan di atas masa Kutapā itu terdapat satu rangkaian empat muhūrta (pembagian empat waktu).

Verse 90

मुहूर्त्तपंचकं चैव स्वधावाचनमिष्यते । विष्णुदेहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णतिलास्तथा

Suatu masa lima muhūrta juga ditetapkan untuk pembacaan invokasi Svadhā; dan rumput kuśa serta wijen hitam pun dikatakan berasal dari tubuh Viṣṇu.

Verse 91

श्राद्धस्य लक्षणं कालमिति प्राहुर्मनीषिणः । तिलोदकांजलिर्देयो जलांते तीर्थवासिभिः

Para bijak menyatakan bahwa tanda utama upacara śrāddha ialah waktunya yang tepat. Mereka yang tinggal di tīrtha hendaknya mempersembahkan segenggam air bercampur wijen di tepi air.

Verse 92

सदर्भहस्तेनैकेन गृहे श्राद्धं गमिष्यति । पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापविनाशनम्

Bahkan orang yang pergi melaksanakan śrāddha di rumah dengan satu tangan memegang rumput darbha pun memperoleh pahala—suci, menambah usia, dan memusnahkan segala dosa.

Verse 93

ब्रह्मणा चैव कथितं तीर्थश्राद्धानुकीर्तनम् । शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः

Uraian tentang śrāddha di tīrtha yang diajarkan oleh Brahmā ini—siapa pun yang mendengarnya atau membacanya, ia menjadi insan yang dianugerahi kemakmuran dan keberuntungan suci.

Verse 94

श्राद्धकाले च वक्तव्यं तथा तीर्थनिवासिभिः । सर्वपापोपशांन्त्यर्थमलक्ष्मीनाशनं मतं

Ini hendaknya dilantunkan pada waktu śrāddha, demikian pula oleh para penghuni tempat ziarah suci; ia dipandang sebagai sarana menenangkan segala dosa dan melenyapkan alakṣmī (kemalangan).

Verse 95

इदं पवित्रं यशसो निधानमिदं महापातकनाशनं च । ब्रह्मार्करुद्रैरभिपूजितं च श्राद्धस्य माहात्म्यमुशंति तज्ज्ञाः

Ini menyucikan, lumbung kemasyhuran, dan pemusnah dosa-dosa besar. Ia pun dipuja oleh Brahmā, Sang Surya, dan Rudra—demikianlah para bijak menyanjung kemuliaan Śrāddha.