Shloka 152

Adhyaya 8 — Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Sanskrit

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

Transliteration

apaśyat punar evāpi bhāryāṃ svaṃ sahaputrakām / trāyasva tvaṃ hariścandra kiṃ dyūtena tava prabho

Translation

Ia kembali melihat istrinya bersama putranya. (Ia berkata:) “Selamatkan kami, wahai Hariścandra! Tuanku, apa urusanmu dengan perjudian?”

Word by Word

• अपश्यत्: saw
• अपश्यत्: क्रिया (Kriyā/Predicate)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• पुनः: again
• पुनः: सम्बन्ध (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तिवाचक (again)

• एव: indeed/just
• एव: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic/only)

• अपि: also
• अपि: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (also)

• भार्याम्: wife
• भार्याम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• स्वम्: his own
• स्वम्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग? (agreeing with भार्याम्), द्वितीया, एकवचन; विशेषण (own)

• सहपुत्रकाम्: together with (her) child
• सहपुत्रकाम्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: सह (अव्यय/उपसर्गवत्) + पुत्रक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव: सह + पुत्रक (together with the child/son)

• त्रायस्व: protect (me/us)!
• त्रायस्व: क्रिया (Command)
• Type: Verb
• Root: त्रा (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (Kartā)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• हरिश्चन्द्र: O Hariścandra
• हरिश्चन्द्र: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: हरिश्चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; नाम (proper name)

• किम्: what?
• किम्: कर्म/प्रश्न (Interrogative object)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नवाचक सर्वनाम

• द्यूतेन: by gambling
• द्यूतेन: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: द्यूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Sambandha)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• प्रभो: O lord!
• प्रभो: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: प्रभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Speakers

• Wife (Śaivyā) addressing King Hariścandra; narrated within the frame

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Family suffering
• Gambling as adharma
• Plea for protection
• Karmic tragedy

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The plea underscores that private vice (dyūta) becomes collective suffering, harming dependents; dharma includes responsibility and self-control to protect those under one’s care.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

A moral narrative embedded in the Purāṇic corpus; it supports dharma teaching rather than enumerating Sarga/Manvantara/Vaṃśa in a technical way.

What is the esoteric significance?

The ‘vision’ of wife and son can be read as conscience (antarātman) confronting the ruler with the human cost of desire-driven actions.