Adhyaya 6: Balarama’s Dilemma, Drunken Wanderings in Revata’s Grove, and the Slaying of the Suta

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे इन्द्रविक्रियानाम पञ्चमोऽध्यायः । षष्ठोऽध्यायः । पक्षिण ऊचुः— रामः पार्थे परां प्रीतिं ज्ञात्वा कृष्णस्य लाङ्गली । चिन्तयामास बहुधा किं कृतं सुकृतं भवेत् ॥

Burung-burung berkata: Balarāma sang pemegang bajak, setelah memahami kasih tertinggi Kṛṣṇa kepada Arjuna, merenung dengan banyak cara: “Perbuatan apakah yang dilakukan hingga kebajikan (sukṛta) ini muncul?”

Verse 2

कृष्णेन हि विना नाहं यास्ये दुर्योधनान्तिकम् । पाण्डवान् वा समाश्रित्य कथं दुर्योधनं नृपम् ॥

“Tanpa Kṛṣṇa aku tidak akan mendekati Duryodhana. Atau, setelah berlindung pada para Pāṇḍava, bagaimana mungkin aku mendatangi Raja Duryodhana?”

Verse 3

जामातरं तथा शिष्यं घातयिष्ये नरेश्वरम् । तस्मान्न पार्थं यास्यामि नापि दुर्योधनं नृपम् ॥

“Raja yang merupakan menantuku sekaligus muridku itu akan kubinasakan. Karena itu aku tidak akan pergi kepada Pārtha (Arjuna), dan tidak pula kepada Raja Duryodhana.”

Verse 4

तीर्थेष्वाप्लावयिष्यामि तावदात्मानमात्मना । कुरूणां पाण्डवानां च यावदन्ताय कल्पते ॥

Sampai tiba waktu yang layak untuk mengakhiri pertikaian antara Kuru dan Pandawa, aku akan berendam/bersuci di tirtha-tirtha suci, menyucikan diriku dengan upayaku sendiri.

Verse 5

इत्यामन्त्र्य हृषीकेशं पार्थ-दुर्योधनावपि । जगाम द्वारकां शौरिः स्वसैन्युपरिवारितः ॥

Setelah berpamitan kepada Hṛṣīkeśa, juga kepada Pārtha dan Duryodhana, Śauri berangkat menuju Dvārakā, dikelilingi oleh pasukannya sendiri.

Verse 6

गत्वा द्वारवतीं रामो हृष्टपुष्टजनाकुलाम् । श्वो गन्तव्येषु तीर्थेषु पपौ पानं हलायुधः ॥

Sesampainya di Dvāravatī yang dipenuhi orang-orang ceria dan sehat, Rāma—Halāyudha (Balarāma)—meminum minuman memabukkan, sebab esok harinya mereka akan berangkat menuju tirtha-tirtha suci.

Verse 7

पीतपानो जगामाथ रैवतोद्यानमृद्धिमत् । हस्ते गृहीत्वा समदां रेवतीमप्सरोपमाम् ॥

Sesudah minum, ia pergi ke taman Raivata yang makmur; sambil menggandeng tangan Revati yang mabuk/riang, laksana seorang apsaras.

Verse 8

स्त्रीकदम्बकमध्यस्थो ययौ मत्तः पदास्खलन् । ददर्श च वनं वीरो रमणीयमनुत्तमम् ॥

Berdiri di tengah kerumunan para wanita, orang yang mabuk itu terus berjalan dengan langkah terhuyung; dan sang pahlawan melihat sebuah hutan yang amat menawan, tiada banding dalam keelokan.

Verse 9

सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम् । पुण्यं पद्मवनोपेतं सपल्वलमहावनम् ॥

Itu adalah hutan besar yang suci dan membawa keberkahan; kaya buah dan bunga dari segala musim, dipenuhi kawanan satwa penghuni pepohonan, dihiasi rimbunan teratai, serta disertai kolam-kolam rawa yang berlumpur.

Verse 10

स शृण्वन् प्रीतिजननान् बहून् मदकलान् शुभान् । श्रोतरम्यान् सुमधुरान् शब्दान् खगमुखेरितान् ॥

Ia mendengarkan banyak bunyi pertanda baik—menyenangkan hati, memabukkan lembut oleh pesonanya, sedap di telinga dan amat manis—yang terucap dari paruh burung-burung.

Verse 11

सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् । अपश्यत् पादपांस्तत्र विहगैरनुनादितान् ॥

Di sana ia melihat pepohonan yang sarat buah dari segala musim dan berseri oleh bunga dari segala musim, bergema oleh kicau panggilan burung-burung.

Verse 12

आम्रानाम्रातकान् भव्यान् नारिकेलान् सतिन्दुकान् । आविल्वकांस्तथा जीरान् दाडिमान् बीजपूरकान् ॥

Di sana ada mangga dan buah āmrātaka yang pilihan; kelapa dan buah tinduka; juga vilvaka serta jīra; delima dan buah bījapūraka (sitron).

Verse 13

पनसाञ् लाकुचान् मोचान् नीपांश्चातिमनोहरान् । पारावतांश्च कङ्कोलान् नलिनानाम्लवेतसान् ॥

Di sana ada pohon nangka, pohon lakuca, rumpun pisang, dan pohon nīpa (kadamba) yang sangat menawan; juga pohon pārāvata, pohon kaṅkola (rempah), teratai, serta vetasa yang masam.

Verse 14

भल्लातकानामलकांस्तिन्दुकांश्च महाफलान् । इङ्गुदान् करमर्दांश्च हरीतक-विभीतकान् ॥

Di sana terdapat buah bhallātaka, buah āmalaka (gooseberry India), buah tinduka, buah-buah besar, buah iṅguda, beri karamarda, serta buah harītaka dan vibhītaka.

Verse 15

एतानन्यांश्च स तरून् ददर्श यादुनन्दनः । तथैवाशोक-पुन्नाग-केतकी-बकुलानथ ॥

Keturunan Yadu itu melihat pohon-pohon itu dan juga yang lainnya; demikian pula ia melihat pohon aśoka, punnāga, ketakī, dan bakula.

Verse 16

चम्पकान् सप्तपर्णांश्च कर्णिकारान् समालतिन् । पारिजातान् कोविदारान् मन्दारान् बदरांस्तथा ॥

Ada pohon campaka, saptaparṇa, dan karṇikāra, serta sulur mālatī; juga pohon pārijāta, kovidāra, mandāra, dan badara (bidara/jujube).

Verse 17

पाटलान् पुष्पितान् रम्यान् देवदारुद्रुमांस्तथा । सालांस्तालांस्तमालांश्च किंशुकान् वञ्जुलान् वरान् ॥

Ada pohon pāṭala yang indah sedang berbunga, juga pohon deodāra; serta pohon śāla, tāla, tamāla, dan pohon kiṃśuka serta vañjula yang unggul.

Verse 18

चकोरैः शातपत्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः । कोकिलैः कलविङ्कैश्च हारितैर् जोवजीवकैः ॥

Di sana ada burung cakora, śātapatra, bhṛṅgarāja, dan burung nuri; juga burung kukuk, kalaviṅka, serta burung hārīta dan jīvaka.

Verse 19

प्रियपुत्रैश्चातकैश्च तथान्यैर्विविधैः खगैः । श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितम् ॥

Hutan itu dihuni burung cātaka dan berbagai jenis burung lainnya; kicauannya menyenangkan telinga dan amat manis terdengar.

Verse 20

सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च । कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा नीलोत्पलैः शुभैः ॥

Dan di sana ada danau-danau menawan dengan air yang jernih dan tenang, dihiasi kumuda, teratai putih (puṇḍarīka), serta teratai biru yang membawa berkah (nīlotpala).

Verse 21

कह्लारैः कमलैश्चापि आचितानि समन्ततः / कादम्बैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः

Di sekelilingnya, semuanya padat dipenuhi teratai putih (kahlāra) dan teratai merah (kamala), serta dihuni burung kādamba, itik cakravāka, dan burung air (jalakukkuṭa).

Verse 22

कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कूर्मैर्मद्गुभिरेव च । एभिश्चान्यैश्च कीर्णानि समन्ताज्जलचारिभिः ॥

Tempat itu di segala sisi dipenuhi itik kāraṇḍava, burung penyelam, angsa, kura-kura, dan burung madgu; juga banyak makhluk lain yang bergerak di air.

Verse 23

क्रमेणेत्थं वनं शौरिर्वोक्ष्यमाणो मनोरमम् । जगामानुगतः स्त्रीभिर्लतागृहमनुत्तमम् ॥

Demikianlah, selangkah demi selangkah, Śauri sambil menggambarkan hutan yang menawan itu berjalan terus, diikuti para wanita, hingga mencapai paviliun berjeruji yang terselubung sulur-sulur (latā-gṛha) yang tiada banding.

Verse 24

स ददर्श द्विजांस्तत्र वेदवेदाङ्गपारगान् । कौशिकान् भार्गवांश्चैव भारद्वाजान् सगौतमान् ॥

Di sana ia melihat para brahmana dwija yang telah menyeberang ke seberang jauh pengetahuan Weda dan Vedāṅga—dari garis Kauśika, para Bhārgava, Bhāradvāja, dan juga Gautama.

Verse 25

विविधेषु च सम्भूतान् वंशेषु द्विजसत्तमान् । कथाश्रवणबद्धोत्कानुपविष्टान् महत्सु च ॥

Ia juga melihat para dwija terbaik, lahir dari berbagai garis keturunan, duduk di tengah para mahātmā—penuh hormat dan tekun, semangat mereka terikat pada pendengaran kisah-kisah suci.

Verse 26

कृष्णाजिनोत्तरीयेषु कुशेषु च वृषीषु च । सूतञ्च तेषां मध्यस्थं कथयानं कथाः शुभाः ॥

Mereka duduk di atas alas rumput kuśa dan tikar, mengenakan kain atas dari kulit kijang hitam; dan dengan menempatkan Sūta di tengah, mereka mendengarkan kisah-kisah yang membawa keberkahan.

Verse 27

पौराणिकीः सुरर्षोणामाद्यानां चरिताश्रयाः । दृष्ट्वा रामं द्विजाः सर्वे मधुपानारुणेक्षणम् ॥

Semua brahmana yang mahir dalam pengetahuan Purāṇa dan teguh pada kisah-kisah para dewa-ṛṣi purba, ketika melihat Rāma bermata merah karena minum madhu, (pun bereaksi sebagaimana mestinya).

Verse 28

मत्तोऽयमिति मन्वानाः समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । पूजयन्तो हलधरमृते तं सूतवंशजम् ॥

Sambil berpikir, “Ia milikku/berpihak kepadaku,” mereka segera bangkit dengan tergesa; dan kecuali satu orang yang berasal dari garis Sūta, semuanya memuja Haladhara (Balarāma).

Verse 29

ततः क्रोधसमाविष्टो हली सूतं महाबलः । निजघान विवृत्ताक्षः क्षोभिताशेषदानवः ॥

Kemudian, dikuasai amarah, Hali yang perkasa (Balarāma) menumbangkan sūta sang kusir; dengan mata berputar karena murka, ia mengguncang dan mengacaukan semua Dānava.

Verse 30

अध्यास्याती पदं ब्राह्मं तस्मिन् सूते निपातिते । निष्क्रान्तास्ते द्विजाः सर्वे वनात् कृष्णाजिनाम्बराः ॥

Ketika sūta itu telah jatuh, ia (sang pertapa) akan mencapai keadaan Brahman. Lalu semua kaum dwija, berbalut kulit kijang hitam, berangkat menuju hutan.

Verse 31

अवधूतं तथात्मानं मन्यमानो हलायुधः । चिन्तयामास सुमहन्मया पापमिदं कृतम् ॥

Halāyudha (Balarāma), mengira dirinya pun demikian tercela dan tersingkir, merenung dalam-dalam: “Dosa besar telah kulakukan.”

Verse 32

ब्राह्मं स्थानं गतो ह्येष यद् सूतो विनिपातितः । तथा हीमे द्विजाः सर्वे मामवेक्ष्य विनिर्गताः ॥

Karena sūta itu telah ditewaskan, ia seakan mencapai keadaan kebrahmanaan. Demikian pula kulihat semua kaum dwija ini, setelah memandangku, pergi menjauh (keluar).

Verse 33

शरीरस्य च मे गन्धो लोहस्येवासुखावहः । आत्मानञ्चावगच्छामि ब्रह्मघ्नमिव कुत्सितम् ॥

Bahkan bau tubuhku pun menyiksa, laksana busuknya besi; dan aku memandang diriku hina—seperti pembunuh seorang brāhmaṇa.

Verse 34

धिगमर्षं तथा मद्यमतिमानमभीरुताम् । यैराविष्टेन सुमहन्मया पापमिदं कृतम् ॥

Celakalah amarah, kemabukan, kesombongan berlebihan, dan kepengecutan—dikuasai olehnya aku telah melakukan dosa besar ini.

Verse 35

तत्क्षयार्थं चरिष्यामि व्रतं द्वादशवार्षिकम् । स्वकर्मख्यापनं कुर्वन् प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ॥

Demi memusnahkan (dosa) itu, aku akan menjalankan kaul dua belas tahun; dengan mengakui perbuatanku secara terbuka, aku akan menunaikan penebusan yang tiada banding.

Verse 36

अथ येयं समारब्धा तीर्थयात्रा मयाधुना । एतामेव प्रयास्यामि प्रतिलोमां सरस्वतीम् ॥

Kini, ziarah ke tirtha yang suci yang telah kutempuh—jalur inilah yang akan kuikuti, berjalan ke hulu menyusuri Sarasvatī, melawan arus yang biasa.

Verse 37

अतो जगाम रामोऽसौ प्रतिलोमां सरस्वतीम् । ततः परं शृणुष्वेमं पाण्डवेयकथाश्रयम् ॥

Kemudian Rāma itu berjalan ke hulu sepanjang Sarasvatī. Selanjutnya, dengarkan kisah ini yang bersandar pada rangkaian cerita Pāṇḍaveya.