Adhyaya 53: Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रुद्रसर्गाभिधानो नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः । त्रिपञ्चाशोऽध्यायः— क्रौष्टुकिरुवाच— स्वायम्भुवं त्वयाख्यातमेतन्मन्वन्तरञ्च यत् । तदहं भगवन् सम्यक् श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥

Demikian berakhir dalam Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa bab ke-52 yang disebut ‘Rudra-sarga’. Kini dimulai bab ke-53. Krauṣṭukī berkata: “Engkau telah menjelaskan Svāyambhuva Manu dan Manvantara itu. Wahai Yang Mulia, aku ingin mendengarnya dengan tepat dan lengkap; mohon jelaskan kepadaku.”

Verse 2

मन्वन्तरप्रमाणञ्च देवा देवर्षयस्तथा । ये च क्षितीशा भगवन् देवेन्द्रश्चैव यस्तथा ॥

Wahai Yang Mulia, jelaskan pula ukuran (lamanya) suatu Manvantara, para dewa dan resi ilahi, serta raja-raja di bumi; dan juga siapa Indra pada masa itu.

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच— मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मानुषेण प्रमाणेन शृणु मन्वन्तरं च मे ॥

Mārkaṇḍeya berkata: Manvantara dihitung sebanyak tujuh puluh satu (dan lebih). Dengarkan dariku ukuran Manvantara menurut perhitungan manusia.

Verse 4

त्रिंशत्कोट्यस्तु संख्याताः सहस्राणि च विंशतिः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

Ukurannya dihitung tiga puluh krore, dua puluh ribu, dan enam puluh tujuh lagi; serta ditambah pula niyuta (puluhan ribu) menurut bilangan.

Verse 5

मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ॥

Menurut perhitungan ukuran ilahi, tanpa bagian ‘sādhika’ (tambahan), ukuran satu Manvantara diingat sebagai delapan ratus ribu.

Verse 6

द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा ॥

Dan tambahan lagi lima puluh dua ribu. Yang pertama ialah Manu Svāyambhuva; demikian pula (berikutnya) Manu Svārociṣa.

Verse 7

औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । षडेते मनवोऽतीतास्तथा वैवस्वतोऽधुना ॥

Kemudian (datang) Manu Auttama, Tāmasa, Raivata, dan Cākṣuṣa. Enam Manu ini telah berlalu; kini (berlangsung) Manu Vaivasvata.

Verse 8

सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्याश्चागामिनस्त्वमी । एतेषां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे ॥

Sāvarṇi, lima Raucyā, dan Bhoutya—mereka inilah Manu yang akan datang. Uraian terperinci tentang mereka akan disampaikan kemudian dalam pembahasan Manvantara.

Verse 9

वक्ष्ये देवानृषींश्चैव यक्षेन्द्राः पितरश्च ये । उत्पत्तिं संग्रहं ब्रह्मन् श्रूयतामस्य सन्ततिः ॥

Aku akan menyatakan para dewa dan para resi, para penguasa Yakṣa, serta para Pitṛ juga. Juga asal-usul dan ringkasannya—wahai Brahmana, dengarkanlah urutan kisahnya.

Verse 10

यच्च तेषामभूत् क्षेत्रं तत्पुत्राणां महात्मनाम् । मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्रास्तु तत्समाः ॥

Wilayah (kṣetra) apa pun yang dimiliki para putra agung itu, demikian pula Manu Svāyambhuva mempunyai sepuluh putra yang sepadan dalam perawakan dengan mereka.

Verse 11

यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता ॥

Oleh mereka, seluruh bumi ini—yang terdiri atas tujuh benua beserta gunung-gunungnya, dengan lautan dan tambang-tambang—didiami dan dibagi, varṣa demi varṣa (wilayah demi wilayah).

Verse 12

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं त्रेतायुगे तथा । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य च ॥

Demikian pula pada Tretāyuga, bumi yang diperkaya lautan dan tambang-tambang ditata varṣa demi varṣa oleh putra-putra Priyavrata dan cucu-cucu Svāyambhuva (Manu).

Verse 13

प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापते ॥

Dari Priyavrata yang gagah dan Prajāvatī lahirlah seorang putri. Putri yang suci itu berhubungan dengan Kardama, sang Prajāpati.

Verse 14

कन्ये द्वे दश पुत्रांश्च सम्राट्कुक्षी च ते उभे । तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ॥

Ada dua putri—Samrāṭ dan Kukṣi—serta sepuluh putra. Saudara-saudara mereka pun sepuluh pahlawan, setara kemegahannya dengan para Prajāpati.

Verse 15

आग्नीध्रो मेधातिथिश्च वपुष्मांश्च तथापरः । ज्योतिष्मान्द्युतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते ॥

Mereka tepat berjumlah tujuh: Āgnīdhra, Medhātithi, Vapuṣmān, Jyotiṣmān, Dyutimān, Bhavya, dan Savana.

Verse 16

प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेन धर्मेण द्वीपांश्चैव निबोध मे ॥

Sesuai dharma itu, Priyavrata menobatkan ketujuhnya sebagai raja atas tujuh benua-pulau. Kini dengarkan dariku pula nama-nama serta pembagian dvīpa itu.

Verse 17

जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ॥

Di Jambūdvīpa sang ayah menempatkan Āgnīdhra sebagai raja. Dan sebagai penguasa Plakṣadvīpa ia menugaskan Medhātithi.

Verse 18

शाल्मलेस्तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं भव्यं शाकाह्वयेश्वरम् ॥

Di Śālmaladvīpa ia menempatkan Vapuṣmān; di dvīpa bernama Kuśa, Jyotiṣmān; di Krauñcadvīpa, Dyutimān; dan Bhavya sebagai penguasa dvīpa bernama Śāka.

Verse 19

पुष्कराधिपतिं चापि सवनं कृतवान् सुतम् । महावीतो धातकीश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ ॥

Dan ia menjadikan putranya Savana sebagai penguasa Puṣkara-dvīpa. Dari penguasa Puṣkara itu lahir dua putra: Mahāvīta dan Dhātakī.

Verse 20

द्विधा कृत्वा तयोर्वर्षं पुष्करे संन्यवेशयत् । भव्यस्य पुत्राः सप्तासन्नामतस्तान्निबोध मे ॥

Ia membagi varṣa itu menjadi dua dan menempatkan mereka di Puṣkara. Bhavya mempunyai tujuh putra—dengarkan nama-nama mereka dariku.

Verse 21

जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरोऽथ मेधावी सप्तमस्तु महाद्रुमः ॥

Jalada, Kumāra, Sukumāra, Manīvaka, Kuśottara, Medhāvī—dan yang ketujuh ialah Mahādruma.

Verse 22

तन्नामकानि वर्षाणि शाकद्वीपे चकार सः । तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रास्तांश्च निबोध मे ॥

Ia menamai varṣa-varṣa di Śākadvīpa dengan nama-nama itu juga. Demikian pula Dyutimat mempunyai tujuh putra—dengarkan pula dari padaku.

Verse 23

कुशलो मनुगश्चोष्णः प्राकरश्चार्थकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्तितः ॥

Kuśala, Manuga, Oṣṇa, Prākara, Arthakāraka, Muni, dan Dundubhi—mereka inilah tujuh putra yang disebutkan.

Verse 24

तेषां स्वनामधेयानि क्रौञ्चद्वीपे तथाभवन् । ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे पुत्रनामाङ्कितानि वै ॥

Di Krauñcadvīpa, wilayah-wilayah dikenal dengan nama mereka sendiri. Dan di Kuśadvīpa, wilayah-wilayah pun ditandai dengan nama putra-putra Jyotiṣmat.

Verse 25

तत्रापि सप्त वर्षाणि तेषां नामानि मे शृणु । उद्भिदं वैष्णवञ्चैव सुरथं लम्बनं तथा ॥

Di sana pun ada tujuh varṣa; dengarkan namanya dariku: Udbhida, Vaiṣṇava, Suratha, dan Lambana.

Verse 26

धृतिमत् प्राकरञ्चैव कापिलं चापि सप्तमम् । वपुष्मतः सुताः सप्त शाल्मलेशस्य चाभवन् ॥

Dhṛtimat, Prākara, dan Kāpila juga (disebut), sebagai yang ketujuh. Dan Vapuṣmat—penguasa Śālmaladvīpa—pun memiliki tujuh putra.

Verse 27

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥

Śveta, Harita, Jīmūta, Rohita, Vaidyuta, Mānasa—dan demikian pula yang ketujuh, Ketumān.

Verse 28

तथैव शाल्मले तेषां समनामानि सप्त वै । सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ॥

Demikian pula di Śālmaladvīpa ada tujuh wilayah yang dikenal dengan nama-nama yang sama. Dan Medhātithi, penguasa Plakṣadvīpa, memiliki tujuh putra.

Verse 29

येषां नामाङ्कितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपस्तु सप्तधा । पूर्वं शाकभवं वर्षं शिशिरन्तु सुखोदयम् ॥

Dengan varṣa-varṣa yang ditandai oleh nama-nama mereka, Plakṣadvīpa menjadi tujuh bagian. Wilayah pertama ialah Śākabhava; dan yang lain Śiśira, yang disebut Sukhodaya.

Verse 30

आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकञ्च ध्रुवन्तथा । प्लक्षद्वीपादिभूतेषु शाकद्वीपान्तिमेषु वै ॥

Di negeri-negeri mulai dari Plakṣadvīpa hingga yang terakhir, Śākadvīpa, dikenal nama-nama: Ānanda, Śiva, Kṣemaka, dan juga Dhruva.

Verse 31

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मश्च वर्णाश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव अहिंसाविधिवर्धितः ॥

Ketahuilah bahwa di lima wilayah itu dharma muncul dari pembagian varṇa dan āśrama; dharma itu tetap dan alami, serta diteguhkan oleh kaidah tanpa-kekerasan (ahiṃsā).

Verse 32

पञ्चस्वेतेषु वर्षेषु सर्वसाधारणः स्मृतः । अग्नीध्राय पिता पूर्वं जम्बूद्वीपं ददौ द्विज ॥

Di lima varṣa itu, dharma dikenang sebagai milik bersama semua. Wahai yang dua kali lahir, dahulu ayahnya menganugerahkan Jambūdvīpa kepada Āgnīdhra.

Verse 33

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो 'नुजः ॥

Ia memiliki sembilan putra, seakan-akan setara para Prajāpati. Yang sulung termasyhur sebagai Nābhi; adik bungsunya adalah Kimpuruṣa.

Verse 34

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो 'भूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते ॥

Putra ketiga adalah Harivarṣa; yang keempat Ilāvṛta. Putra kelima bernama Vaśya; yang keenam disebut Hiraṇya.

Verse 35

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः । नवमः केतुमालश्च तन्नाम्ना वर्षसंस्थितिः ॥

Di antara mereka, Kuru adalah yang ketujuh; Bhadrāśva dikenang sebagai yang kedelapan. Yang kesembilan ialah Ketumāla, dan wilayah (varṣa) itu ditegakkan dengan nama yang sama.

Verse 36

यानि किपुरुषाद्यानि वर्जयित्वा हिमाह्वयम् । तेषां स्वबावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः ॥

Dengan mengesampingkan wilayah-wilayah yang bermula dari Kimpuruṣa serta wilayah yang disebut Hima, di wilayah-wilayah lainnya pencapaian muncul secara alami. Hidup di sana umumnya menyenangkan, dan segala sesuatu diperoleh tanpa upaya.

Verse 37

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरा मृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ॥

Di antara mereka tidak ada kemunduran; tidak ada usia tua dan tidak ada takut akan kematian. Bagi mereka tidak ada dharma maupun adharma, dan tidak ada perbedaan tinggi, rendah, atau sedang.

Verse 38

न वै चतुर्युगावस्था नार्तवा ऋतवो न च । आग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभो 'भूत् सुतो द्विज ॥

Di sana tidak ada tatanan empat yuga, tidak ada musim bulanan, dan tidak pula musim-musim yang teratur. Namun bagi Nābhi, putra Āgnīdhra, lahirlah Ṛṣabha sebagai seorang putra, wahai yang dua kali lahir.

Verse 39

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताद्वरः । सो 'भिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्राज्यमास्थितः ॥

Dari Ṛṣabha lahirlah sang pahlawan Bharata—yang terbaik di antara seratus putranya. Setelah menobatkan putranya, Ṛṣabha memasuki kehidupan mahā-pravrājya, yakni pelepasan agung.

Verse 40

तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंश्रयः । हिमाह्विं दक्षिणं वर्षं भरताय पिता ददौ ॥

Dengan berlindung di pertapaan Pulaha, ia yang beruntung melakukan tapa. Ayahnya menganugerahkan kepada Bharata wilayah selatan yang disebut Himāhva.

Verse 41

तस्मात् तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः । भतस्याप्यभूत् पुत्रः सुमतिर्नाम धार्मिकः ॥

Karena itu wilayah ini disebut Bhārata-varṣa menurut nama sang mahātmā. Ia memiliki seorang putra bernama Sumati, seorang yang saleh dan benar.

Verse 42

तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतोऽपि वनं ययौ । एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

Setelah menobatkannya di kerajaan, Bharata pun pergi ke hutan. Oleh putra-putra dan cucu-cucu mereka, bumi beserta tujuh benua/dvīpa dinikmati dan diperintah.

Verse 43

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तु भुक्त्वा स्वायम्भुवेऽन्तरे । एष स्वायम्भुवः सर्गः कथितस्ते द्विजोत्तम ॥

Demikianlah pada Manvantara Svāyambhuva, bumi diperintah oleh putra-putra Priyavrata. Wahai yang terbaik di antara para dvija, kisah penciptaan Svāyambhuva ini telah disampaikan kepadamu.

Verse 44

पूर्वमन्वन्तरे सम्यक् किमन्यत् कथयामि ते ॥

Kini mengenai Manvantara yang lebih dahulu—apa lagi yang harus kuceritakan kepadamu secara berurutan?