Home›Markandeya Purana›Adhy. 24›Shloka 1
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 1

Adhyaya 24 — Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Sanskrit

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ।

चतुर्विंशोऽध्यायः ।

जड उवाच

कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् ।

उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

Transliteration

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasopākhyāne kuvalayāśvapātālagamanaṃ nāma trayoviṃso 'dhyāyaḥ caturviśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca kṛtāhāraṃ mahātmanāmadhipaṃ pavanāśinām / upāsāñcakrire putrau bhūpālatanayastathā

Translation

Demikianlah dalam Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, pada kisah Madālasa, berakhir bab kedua puluh tiga yang bernama ‘Kepergian Kuvalayāśva ke Pātāla’. Bab Dua Puluh Empat. Jaḍa berkata: Setelah sang penguasa para ‘pemakan angin’ (naga) yang berhati agung selesai bersantap, kedua putra itu, demikian pula putra-putra raja, melayaninya dengan penuh bakti.

Word by Word
इतिthus/end of quotation
इति:
Textual marker (इति)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्तिसूचक (quotative/end marker)
श्री-मर्कण्डेय-पुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्री-मर्कण्डेय-पुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + मार्कण्डेय (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—मार्कण्डेयस्य पुराणम् (षष्ठी-तत्पुरुष) + श्री-उपपद
मदालसा-उपाख्यानेin the Madālasā episode
मदालसा-उपाख्याने:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमदालसा (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—मदालसायाः उपाख्यानम्
कुवलयाश्व-पाताल-गमनम्‘Kuvalayāśva’s descent to Pātāla’
कुवलयाश्व-पाताल-गमनम्:
Karta/Title (शीर्षक)
TypeNoun
Rootकुवलयाश्व (प्रातिपदिक) + पाताल (प्रातिपदिक) + गमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—कुवलयाश्वस्य पातालगमनम्
नामnamed/called
नाम:
Naming marker (नाम)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (designation marker)
त्रयोविंशःtwenty-third
त्रयोविंशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयोविंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक-विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta/Title (शीर्षक)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चतुर्विंशःtwenty-fourth
चतुर्विंशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्विंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक-विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta/Title (शीर्षक)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
जडःJaḍa (speaker)
जडः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; वक्तृ-नाम
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
कृत-आहारम्one who has eaten
कृत-आहारम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootकृत (कृ-क्त, कृदन्त) + आहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः—कृतः आहारः यस्य/कृताहारः (having taken food)
महात्मानाम्of the great-souled ones
महात्मानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
अधिपम्the lord
अधिपम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअधिप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
पवन-आशिनाम्of the air-eaters (ascetics)
पवन-आशिनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपवन (प्रातिपदिक) + आशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—पवनम् आश्नन्ति इति (those who subsist on air)
उपासान्service/attendance
उपासान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootउपासा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; अत्र 'उपासाम्' इत्यर्थे (object of verb)
चक्रिरेperformed/did
चक्रिरे:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
पुत्रौtwo sons
पुत्रौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन
भूपाल-तनयःthe king’s son(s)
भूपाल-तनयः:
Apposition/Viśeṣya (सम्बोधन/विशेष्य)
TypeNoun
Rootभूपाल (प्रातिपदिक) + तनय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—भूपालस्य तनयः; अत्र समष्ट्यर्थे (collective for the two sons)
तथाlikewise/also
तथा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), तथैव/एवम्-अर्थे
Speakers
Jaḍa (as indicated)within the Madālasa-upākhyāna narrative frame
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes
Textual colophon (chapter boundary)Sevā (attending upon elders/guests)Inter-realm diplomacy (human–nāga relations)

FAQs

Service to a guest or superior after hospitality (upāsanā/sevā) is presented as dharmic refinement—relationship is maintained not only by giving food but by respectful attendance.

The colophon is structural; the narrative remains ākhyāna. It does not directly instantiate sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa, though it sits within vaṃśa-linked royal legend.

‘Wind-eaters’ evokes prāṇa symbolism; attending the prāṇa-linked beings after ‘feeding’ suggests honoring subtle life-forces after satisfying gross needs.

←Previous Verse
Next Verse→