Adhyāya 61: Saṃmohana-astra and the Kuru Withdrawal (संमोहनास्त्रं तथा कुरुनिवृत्तिः)
“आज देख लेना, जैसे प्रबल वेगसे आयी हुई जलकी बाढ़ किनारोंको काट-काटकर गिरा देती है, उसी प्रकार मैं कौरवदलके सैन्यसमूहोंको मार गिराऊँगा ।। ध्वजवृक्ष॑ पत्तितृणं रथसिंहगणायुतम् । वनमादीपयिष्यामि कुरूणामस्त्रतेजसा,“कौरवोंकी सेना एक जंगलके समान है, उसमें ध्वज ही वृक्ष हैं, पैदल सैनिक घास- फूस हैं तथा रथ ही सिंहोंके स्थानमें हैं। मैं अपने अस्त्र-शस्त्ररूपी अग्निसे आज इस कौरववनको जलाकर भस्म कर दूँगा
ajña dekh lena, yathā prabala-vegasa āyā huī jalakī bāḍha kinārān ko kāṭa-kāṭa kar girā detī hai, usī prakāraṃ ahaṃ kaurava-dalasya sainya-samūhān mārayiṣyāmi. dhvaja-vṛkṣaṃ pattitṛṇaṃ ratha-siṃha-gaṇāyutam | vanam ādīpayiṣyāmi kurūṇām astra-tejasā ||
“Hari ini akan kau saksikan: sebagaimana banjir yang melaju dengan daya tak tertahankan menggerogoti tebing sungai sedikit demi sedikit lalu merobohkannya, demikian pula akan kuhantam dan kujatuhkan barisan-barisan bala Kaurava. Tentara Kaurava laksana sebuah rimba—panji-panji mereka adalah pepohonannya, prajurit kaki adalah rumput dan jeraminya, dan kereta-kereta perang adalah singa-singa di dalamnya. Dengan nyala daya senjataku, akan kubakar rimba Kuru ini hari ini hingga menjadi abu.”
वैशम्पायन उवाच
The verse uses vivid metaphors to convey the overwhelming momentum of martial resolve: an army can be imagined as a ‘forest’ that can be consumed by the ‘fire’ of weapon-power. Ethically, it highlights the kṣatriya ideal of decisive action and the rhetoric of vows in war, while also implicitly warning that massed power—like a flood or fire—brings sweeping, often uncontrollable destruction.
A warrior (reported by Vaiśampāyana) proclaims a fierce vow to annihilate the Kaurava forces. He compares his impending assault to a flood eroding riverbanks and to a fire that will burn a forest—identifying banners as trees, infantry as grass, and chariots as lions—announcing that he will ‘ignite’ the Kuru host with the brilliance of his weapons.