Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

शमीवृक्षस्थायुधप्रकाशनम् / Revelation and Identification of the Weapons on the Śamī Tree

(मत्ता इव महानागा युक्तध्वजपताकिन: । नीतिमन्तो महेष्वासा सर्वास्त्रिकृतनि श्चया: ।। दुर्जया: सर्वसैन्यानां देवेरपि सवासवै: । पताकिनश्च मातड्ा: सध्वजाश्न महारथा: ।। विप्रकीर्णा: कृतोद्योगा वाजिनश्रित्र भूषिता: । तान्‌ जेतुं समरे शूरान्‌ दुर्बुद्धिरहमागत: ।।) ये कौरववीर मदसे उन्मत्त हुए महान्‌ गजराजोंके समान जान पड़ते हैं। ये सबके सब ध्वजा-पताकाओंसे युक्त, नीतिनिपुण, महाधनुर्धर तथा सम्पूर्ण अस्त्रविद्याका सुनिश्चित ज्ञान रखते हैं। इनपर विजय पाना सम्पूर्ण सेनाओंके लिये ही नहीं, इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओंके लिये भी अत्यन्त कठिन है। इनके हाथियोंपर भी पताकाएँ फहरा रही हैं। बड़े-बड़े रथ ध्वजाओंसे सुशोभित हो रहे हैं। विचित्र आभूषणोंसे आभूषित घोड़े चारों ओर फैलकर विजयके लिये उद्योगशील प्रतीत होते हैं। ऐसे शूरवीर कौरवोंको युद्धमें जीतनेके लिये मैं दुर्बद्धि बालक कहाँ आ गया। दृष्टवैव हि कुरूनेतान्‌ व्यूढानीकान्‌ प्रहारिण: । हृषितानि च रोमाणि कश्मलं चागतं मम,सेनाकी व्यूहरचना करके प्रहारके लिये उद्यत खड़े हुए इन कौरवोंको देखकर ही मेरे रोंगटे खड़े हो गये हैं। मुझे मूर्च्छा-सी आ रही है

uttara uvāca |

matta iva mahānāgā yuktadhvajapatākinaḥ |

nītimanto maheṣvāsā sarvāstrikṛtaniścayāḥ ||

durjayāḥ sarvasainyānāṃ devair api savāsavaiḥ |

patākinaś ca mātaṅgāḥ sadhvajāś ca mahārathāḥ ||

viprakīrṇāḥ kṛtodyogā vājināś citrabhūṣitāḥ |

tān jetuṃ samare śūrān durbuddhir aham āgataḥ ||

dṛṣṭvaiva hi kurūn etān vyūḍhānīkān prahāriṇaḥ |

hṛṣitāni ca romāṇi kaśmalaṃ cāgataṃ mama ||

Uttara berkata: “Para pahlawan Kaurava ini tampak bagaikan gajah-gajah raksasa yang mabuk oleh keangkuhan. Mereka semua membawa panji dan bendera; mahir dalam tata negara, pemanah-pemanah perkasa, dan mantap dalam pengetahuan seluruh senjata. Menaklukkan mereka amatlah sukar—bukan hanya bagi bala tentara, bahkan bagi para dewa yang dipimpin Indra. Gajah-gajah mereka pun berpanji; kereta-kereta besar mereka berkilau dengan standar; dan kuda-kuda yang berhias aneka perhiasan menyebar ke segala arah, seakan bergegas menyongsong kemenangan. Namun aku, bocah dungu, datang ke sini untuk mengalahkan para kesatria seperti itu di medan laga! Sungguh, baru melihat para Kuru ini tersusun dalam formasi perang, siap menghantam, bulu romaku berdiri dan kegentaran—kebingungan yang nyaris pingsan—menyelimutiku.”

मत्ताःintoxicated, frenzied
मत्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootमत्त
FormMasculine, Nominative, Plural
इवas if, like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
महानागाःgreat elephants
महानागाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहानाग
FormMasculine, Nominative, Plural
युक्तendowed, furnished
युक्त:
TypeAdjective
Rootयुक्त
FormMasculine, Nominative, Plural
ध्वजwith banners
ध्वज:
Karana
TypeNoun
Rootध्वज
FormMasculine, Instrumental, Plural
पताकिनःhaving pennants/flags
पताकिनः:
Karta
TypeAdjective
Rootपताकिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
नीतिमन्तःwise in policy
नीतिमन्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootनीतिमत्
FormMasculine, Nominative, Plural
महेष्वासाःgreat bowmen
महेष्वासाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहेष्वास
FormMasculine, Nominative, Plural
सर्वall, entire
सर्व:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormNeuter, Accusative, Singular
अस्त्रweapons (missiles)
अस्त्र:
TypeNoun
Rootअस्त्र
FormNeuter, Accusative, Singular
कृतmade, done; having done
कृत:
TypeAdjective
Rootकृत
FormMasculine, Nominative, Plural
निश्चयाःresolved, determined (in knowledge)
निश्चयाः:
Karta
TypeNoun
Rootनिश्चय
FormMasculine, Nominative, Plural
दुर्जयाःhard to conquer
दुर्जयाः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुर्जय
FormMasculine, Nominative, Plural
सर्वof all
सर्व:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Genitive, Plural
सैन्यानाम्of armies
सैन्यानाम्:
TypeNoun
Rootसैन्य
FormNeuter, Genitive, Plural
देवैःby the gods
देवैः:
Karana
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Instrumental, Plural
अपिeven, also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
with
:
TypeIndeclinable
Root
वासवैःwith Indra (Vāsava) / with the Vāsavas
वासवैः:
Karana
TypeNoun
Rootवासव
FormMasculine, Instrumental, Plural
पताकिनःbearing pennants
पताकिनः:
Karta
TypeAdjective
Rootपताकिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
मातङ्गाःelephants
मातङ्गाः:
Karta
TypeNoun
Rootमातङ्ग
FormMasculine, Nominative, Plural
with
:
TypeIndeclinable
Root
ध्वजाःbanners
ध्वजाः:
Karta
TypeNoun
Rootध्वज
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
महारथाःgreat chariot-warriors
महारथाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Nominative, Plural
विप्रकीर्णाःscattered, spread out
विप्रकीर्णाः:
TypeAdjective
Rootविप्रकीर्ण
FormMasculine, Nominative, Plural
कृतhaving made
कृत:
TypeAdjective
Rootकृत
FormMasculine, Nominative, Plural
उद्योगाःefforts, preparations
उद्योगाः:
Karta
TypeNoun
Rootउद्योग
FormMasculine, Nominative, Plural
वाजिनःhorses
वाजिनः:
Karta
TypeNoun
Rootवाजिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
चित्रwith variegated/ornate
चित्र:
Karana
TypeAdjective
Rootचित्र
FormNeuter, Instrumental, Plural
भूषिताःadorned
भूषिताः:
TypeAdjective
Rootभूषित
FormMasculine, Nominative, Plural
तान्them
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
जेतुम्to conquer
जेतुम्:
TypeVerb
Rootजि
FormInfinitive
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
शूरान्heroes, brave men
शूरान्:
Karma
TypeNoun
Rootशूर
FormMasculine, Accusative, Plural
दुर्बुद्धिःfoolish (one), of bad understanding
दुर्बुद्धिः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्बुद्धि
FormMasculine, Nominative, Singular
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअहम्
FormNominative, Singular
आगतःcome, arrived
आगतः:
TypeVerb
Rootआगत
FormPerfective participle (past), Singular, Masculine, Nominative
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Rootदृश्
FormAbsolutive (gerund)
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
हिfor, indeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
कुरून्the Kurus
कुरून्:
Karma
TypeNoun
Rootकुरु
FormMasculine, Accusative, Plural
एतान्these
एतान्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
व्यूढarrayed, formed (in battle order)
व्यूढ:
TypeAdjective
Rootव्यूढ
FormNeuter, Accusative, Singular
अनीकान्battle-formations, troops
अनीकान्:
Karma
TypeNoun
Rootअनीक
FormNeuter, Accusative, Plural
प्रहारिणःstriking, ready to attack
प्रहारिणः:
Karma
TypeAdjective
Rootप्रहारिन्
FormMasculine, Accusative, Plural
हृषितानिthrilled, bristling
हृषितानि:
Karta
TypeAdjective
Rootहृषित
FormNeuter, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
रोमाणिhairs (of the body)
रोमाणि:
Karta
TypeNoun
Rootरोमन्
FormNeuter, Nominative, Plural
कश्मलम्confusion, faintness, distress
कश्मलम्:
Karta
TypeNoun
Rootकश्मल
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
आगतम्has come, has arisen
आगतम्:
TypeVerb
Rootआगत
FormPerfective participle (past), Singular, Neuter, Nominative
ममto me / of me
मम:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular

उत्तर उवाच

U
Uttara (Prince of Virāṭa)
K
Kauravas
K
Kurus
I
Indra (Vāsava)
G
gods (devas)
E
elephants (nāga/mātaṅga)
C
chariots (ratha)
H
horses (vājin)
S
standards and banners (dhvaja, patākā)
B
battle formation (vyūha/anīka)

Educational Q&A

The passage highlights the ethical and psychological reality that bravado without competence collapses when confronted with true danger. Uttara’s words expose the gap between imagined heroism and disciplined preparedness (nīti, training, and resolve). It implicitly values sober judgment and qualified leadership over impulsive pride.

Prince Uttara, having set out to face the Kauravas, sees their forces arranged in a formidable battle formation with banners, elephants, chariots, and horses. Overwhelmed by their martial readiness and reputation, he panics—his hair stands on end and he feels kaśmala (confusion/faintness)—and he laments that he, a foolish youth, has come to fight such warriors.