Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

Aṣṭāvakra–Kahoda Upākhyāna: Śvetaketu’s Āśrama, Sarasvatī, and the Origin of Aṣṭāvakra

सत्यपराक्रमी नरेश! जो धर्म दूसरे धर्मका बाधक हो वह धर्म नहीं, कुधर्म है। जो दूसरे किसी धर्मका विरोध न करके प्रतिष्ठित होता है वही वास्तविक धर्म है ।।

satyaparākrami nareśa! yo dharmo 'nyadharmabādhakaḥ sa dharmo na, kudharmaḥ. yo 'nyasya kasyacid dharmasya virodhaṃ na kṛtvā pratiṣṭhito bhavati sa eva vāstava-dharmaḥ. virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam | na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samupācaret ||

Wahai raja yang berani sejati, suatu aturan yang menghalangi kewajiban benar lainnya bukanlah dharma; itu kudarma. Dharma yang tegak tanpa menentang kewajiban-kewajiban yang sah itulah dharma sejati. Maka, wahai penguasa bumi, bila kewajiban tampak bertentangan, timbanglah mana yang lebih berat dan mana yang lebih ringan, lalu jalankan jalan yang tidak menimbulkan halangan atau mudarat bagi yang lain.

विरोधिषुamong conflicting (duties/claims)
विरोधिषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootविरोधिन्
FormMasculine, Locative, Plural
महीपालO king (protector of the earth)
महीपाल:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहीपाल
FormMasculine, Vocative, Singular
निश्चित्यhaving ascertained/decided
निश्चित्य:
Karana
TypeVerb
Rootनि + चि
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund)
गुरुलाघवम्the relative weight and lightness (comparative importance)
गुरुलाघवम्:
Karma
TypeNoun
Rootगुरुलाघव
FormNeuter, Accusative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
बाधाobstruction/harm
बाधा:
Karta
TypeNoun
Rootबाधा
FormFeminine, Nominative, Singular
विद्यतेexists/is found
विद्यते:
TypeVerb
Rootविद् (सत्तायाम्) / √विद् (to be, exist)
FormPresent (Lat), 3rd, Singular, Atmanepada
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयत्र
तम्that (one)
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
धर्मम्dharma/duty
धर्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Accusative, Singular
समुपाचरेत्should practice/should follow
समुपाचरेत्:
TypeVerb
Rootसम् + उप + आ + चर्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada

श्येन उवाच

Ś
śyena (the hawk, speaker)
N
nareśa/mahīpāla (the king, addressee)

Educational Q&A

When duties seem to clash, true dharma is the course that does not obstruct other rightful duties; one must judge the relative weight (guru–lāghava) of competing obligations and choose the action that avoids causing harm or hindrance.

The hawk (śyena), addressing a king, offers a principle for resolving apparent contradictions in dharma: not every claimed duty is valid—if it blocks another legitimate duty it becomes kudharma—so the king should deliberate and adopt the least obstructive, most weighty course.