Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Udyoga Parva, Adhyāya 55 — Sañjaya’s Report on Pāṇḍava Readiness and Arjuna’s Dhvaja

श्वेतास्तस्मिन्‌ वातवेगा: सदश्चा दिव्या युक्त श्रित्ररथेन दत्ता: । भुव्यन्तरिक्षे दिवि वा नरेन्द्र येषां गतिहीयते नात्र सर्वा | शतं यत्‌ तत्‌ पूर्यते नित्यकालं हतं हतं दत्तवरं पुरस्तात्‌,अर्जुनके उस रथमें वायुके समान वेगशाली दिव्य एवं उत्तम जातिके श्वेत अश्व जुते हुए हैं, जिन्हें गन्धर्वराज चित्ररथने दिया था। नरेन्द्र! पृथ्वी, आकाश तथा स्वर्ग आदि किसी भी स्थानमें उन अश्वोंकी पूर्ण गति क्षीण या अवरुद्ध नहीं होती है। उस रथमें पूरे सौ घोड़े सदा जुते रहते हैं। उनमेंसे यदि कोई मारा जाता है तो पहलेके दिये हुए वरके प्रभावसे नया घोड़ा उत्पन्न होकर उसके स्थानकी पूर्ति कर देता है

sañjaya uvāca |

śvetās tasmin vātavegāḥ sadaś ca divyā yuktāś citrarathena dattāḥ |

bhuvy antarikṣe divi vā narendra yeṣāṃ gatiḥ hīyate nātra sarvā |

śataṃ yat tat pūryate nityakālaṃ hataṃ hataṃ dattavaraṃ purastāt ||

Sanjaya berkata: Wahai raja, pada kereta itu terpasang kuda-kuda putih yang ilahi, unggul, dan secepat angin—anugerah dari raja Gandharwa, Citraratha. Di bumi, di angkasa, bahkan di surga, laju mereka tak pernah berkurang dan tak pernah terhalang. Seratus kuda senantiasa lengkap menarik kereta itu; dan bila seekor pun gugur, karena daya anugerah yang telah diberikan dahulu, seketika muncul kuda lain untuk mengisi tempatnya.

श्वेताःwhite
श्वेताः:
Karta
TypeAdjective
Rootश्वेत
FormMasculine, Nominative, Plural
तस्मिन्in that (chariot)
तस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
वातवेगाःwind-swift
वातवेगाः:
Karta
TypeAdjective
Rootवात-वेग
FormMasculine, Nominative, Plural
सदश्चexcellent, and
सदश्च:
Karta
TypeAdjective
Rootसत् + च
FormMasculine, Nominative, Plural
दिव्याःdivine
दिव्याः:
Karta
TypeAdjective
Rootदिव्य
FormMasculine, Nominative, Plural
युक्ताःyoked, harnessed
युक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootयुज् (क्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
चित्ररथेनby Chitraratha
चित्ररथेन:
Karana
TypeNoun
Rootचित्ररथ
FormMasculine, Instrumental, Singular
दत्ताःgiven
दत्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootदा (क्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
भुविon earth
भुवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभू
FormFeminine, Locative, Singular
अन्तरिक्षेin mid-air
अन्तरिक्षे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष
FormNeuter, Locative, Singular
दिविin heaven
दिवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिव्
FormFeminine, Locative, Singular
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
नरेन्द्रO king
नरेन्द्र:
TypeNoun
Rootनरेन्द्र
FormMasculine, Vocative, Singular
येषाम्of whom/whose
येषाम्:
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
गतिःmovement, speed
गतिः:
Karta
TypeNoun
Rootगति
FormFeminine, Nominative, Singular
हीयतेdiminishes, is reduced
हीयते:
TypeVerb
Rootहा (हीयते)
FormPresent, Atmanepada (passive/intransitive sense), Third, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
अत्रhere
अत्र:
TypeIndeclinable
Rootअत्र
सर्वाentirely, wholly (all)
सर्वा:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Nominative, Singular
शतम्a hundred
शतम्:
Karta
TypeNoun/Numeral
Rootशत
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
यत्which
यत्:
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
तत्that
तत्:
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
पूर्यतेis filled, is made complete
पूर्यते:
TypeVerb
Rootपॄ (पूर्यते)
FormPresent, Atmanepada (passive), Third, Singular
नित्यकालम्always, at all times
नित्यकालम्:
TypeIndeclinable (adverbial accusative)
Rootनित्य-काल
हतम्killed
हतम्:
TypeAdjective
Rootहन् (क्त)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
हतम्killed (again/each time)
हतम्:
TypeAdjective
Rootहन् (क्त)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
दत्तवरम्a boon previously granted
दत्तवरम्:
TypeNoun/Adjective
Rootदत्त-वर
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
पुरस्तात्formerly, earlier
पुरस्तात्:
TypeIndeclinable
Rootपुरस्तात्

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (narendra, implied addressee)
A
Arjuna (contextual referent of the chariot in the given Hindi gloss)
C
Citraratha (Gandharva king)
D
Divine chariot
W
White horses
E
Earth (bhū)
M
Mid-air/sky (antarikṣa)
H
Heaven (div)

Educational Q&A

The verse highlights the idea of divinely supported capability: when a cause is backed by higher powers (through boons and rightful alliances), obstacles such as loss and limitation are overcome. Ethically, it underscores how extraordinary resources in war are portrayed as arising from prior merit, blessings, and cosmic order rather than mere human strength.

Sañjaya is describing to the king the extraordinary horses yoked to the hero’s chariot: they are celestial, wind-swift, and unimpeded across earth, sky, or heaven. The team is always complete at a hundred; if any horse is killed, another manifests immediately due to an earlier boon.