Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

Drupada’s Alarm and Inquiry Regarding Śikhaṇḍinī (द्रुपदस्य भय-विमर्शः)

भीष्म कहते हैं--भरतश्रेष्ठ कौरव! शिखण्डिनीकी यह बात सुनकर दैवपीड़ित यक्षने मन-ही-मन कुछ सोचकर कहा--'भद्रे! तुम जैसा कहती हो वैसा हो तो जायगा; परंतु वह मेरे दु:खका कारण होगा, तथापि मैं तुम्हारी इच्छा पूर्ण करूँगा। इस विषयमें जो मेरी शर्त है, उसे सुनो। मैं तुम्हें अपना पुरुषत्व दूँगा और तुम्हारा स्त्रीत्व स्वयं धारण करूँगा; किंतु कुछ ही कालके लिये अपना यह पुरुषत्व तुम्हें दूँगा। उस निश्चित समयके भीतर ही तुम्हें मेरा पुरुषत्व लौटानेके लिये यहाँ आ जाना चाहिये। इसके लिये मुझे सच्चा वचन दो ।। १ रे ।। प्रभु: संकल्पसिद्धो 5स्मि कामचारी विहड्भम: । मत्प्रसादात्‌ पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्व केवलम्‌,“मैं सिद्धसंकल्प, सामर्थ्यशाली, इच्छानुसार सर्वत्र विचरनेवाला तथा आकाशमें भी चलनेकी शक्ति रखनेवाला हूँ। तुम मेरी कृपासे केवल अपने नगर और बन्धु-बान्धवोंकी रक्षा करो

bhīṣma uvāca—bharataśreṣṭha kaurava! śikhaṇḍinyā etad vacanaṃ śrutvā daivapīḍito yakṣaḥ manasā kiñcid vicārya uvāca—“bhadre! yathā tvaṃ vadāsi tathā bhaviṣyati; kintu tat mama duḥkha-kāraṇaṃ bhaviṣyati. tathāpi ahaṃ tava icchāṃ pūrayiṣyāmi. asmin viṣaye yā mama śartiḥ, tāṃ śṛṇu. ahaṃ te pumstvaṃ dāsyāmi, tava strītvaṃ ca svayaṃ dhārayiṣyāmi; kintu alpa-kāla-mātram eva etat pumstvaṃ te dāsyāmi. tasmin niścita-kāle antar eva tvayā mama pumstvaṃ pratyānetavyaṃ; etad-arthaṃ me satyaṃ vacanaṃ dehi. prabhuḥ saṅkalpa-siddho ’smi kāma-cārī vihag-gamaḥ; mat-prasādāt puraṃ caiva trāhi bandhūṃś ca kevalam.”

Bhishma berkata: “Wahai Kaurava, yang terbaik di antara keturunan Bharata! Ketika yaksha—yang tertimpa takdir—mendengar permohonan Shikhandini, ia merenung dalam hati lalu menjawab: ‘Wahai putri mulia, akan terjadi seperti yang kaukatakan; namun itu akan menjadi sebab dukaku. Meski demikian, aku akan memenuhi kehendakmu. Dengarkan syaratku: aku akan memberikan kepadamu kelelakianku dan aku sendiri akan memikul kewanitaanmu, tetapi hanya untuk waktu yang singkat. Dalam batas waktu yang telah ditetapkan, engkau harus kembali ke sini dan mengembalikan kelelakianku kepadaku. Berikanlah janji yang benar kepadaku.’ Ia menambahkan: ‘Aku makhluk berkuasa, tekadku tak pernah gagal; aku dapat mengembara sesukaku dan melintas di angkasa laksana burung. Dengan anugerahku, lindungilah hanya kotamu dan sanak-kerabatmu.’

प्रभुःlord; master
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular
संकल्पसिद्धःone whose resolve is accomplished
संकल्पसिद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootसंकल्पसिद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्मिI am
अस्मि:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, First, Singular, Parasmaipada
कामचारीmoving at will
कामचारी:
Karta
TypeAdjective
Rootकामचारी
FormMasculine, Nominative, Singular
विहङ्गमःbird; one who moves in the sky
विहङ्गमः:
Karta
TypeNoun
Rootविहङ्गम
FormMasculine, Nominative, Singular
मत्प्रसादात्by/through my favor
मत्प्रसादात्:
Karana
TypeNoun
Rootमत्प्रसाद
FormMasculine, Ablative, Singular
पुरम्city
पुरम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुर
FormNeuter, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed; only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
त्राहिprotect; save
त्राहि:
TypeVerb
Rootत्रा
FormImperative, Second, Singular, Parasmaipada
बन्धून्kinsmen; relatives
बन्धून्:
Karma
TypeNoun
Rootबन्धु
FormMasculine, Accusative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
केवलम्only; merely
केवलम्:
TypeIndeclinable
Rootकेवल

भीष्म उवाच

B
Bhishma (भीष्म)
K
Kaurava (कौरव)
S
Shikhandini/Shikhandi (शिखण्डिनी)
Y
Yaksha (यक्ष)
C
City (पुर)
K
Kinsmen/relatives (बन्धु)

Educational Q&A

The verse emphasizes satya (truthfulness) and accountability in receiving help: even a compassionate gift must be governed by a clear condition, and the recipient is ethically bound to keep the pledged word, since another being bears the cost.

Shikhandini seeks a change of sex; the yaksha agrees to exchange manhood and womanhood temporarily, but demands a truthful promise that Shikhandini will return within the fixed time to restore his manhood, while also urging protection of the city and relatives through his favor.