Previous Verse
Next Verse

Shloka 67

Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)

(नाम्नां निरुक्तं वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानस: ।) बोधनात्‌ तापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत्‌ । अग्नीषोमकृतैरेभि: कर्मभि: पाण्डुनन्दन | हृषीकेशो5हमीशानो वरदो लोकभावन:,अब मैं अपने नामोंकी व्याख्या करूँगा। तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो। जगत्‌को मोद और ताप प्रदान करनेके कारण चन्द्रमा और सूर्य हर्षदायक होते हैं। पाण्डुनन्दन! अग्नि और सोमद्वारा किये गये इन कर्मोद्वारा मैं विश्वभावन वरदायक ईश्वर ही 'हषीकेश'- कहलाता हूँ

nāmnāṃ niruktaṃ vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ | bodhanāt tāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet | agnīṣomakṛtairebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana | hṛṣīkeśo 'ham īśāno varado lokabhāvanaḥ ||

“Kini akan Kuterangkan asal-usul nama-namaku; dengarkan dengan pikiran yang terpusat. Karena membangunkan dan juga memanaskan dunia, Bulan dan Matahari menjadi sumber kegembiraan. Wahai putra Pāṇḍu, melalui fungsi-fungsi yang dijalankan lewat Agni dan Soma inilah Aku—Tuhan pemelihara dunia, pemberi anugerah—disebut ‘Hṛṣīkeśa.’”

बोधनात्from (the act of) awakening/illumining
बोधनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootबोधन
FormNeuter, Ablative, Singular
तापनात्from heating/causing warmth
तापनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootतापन
FormNeuter, Ablative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
जगतःof the world
जगतः:
TypeNoun
Rootजगत्
FormNeuter, Genitive, Singular
हर्षणम्delight/causing joy
हर्षणम्:
Karta
TypeNoun
Rootहर्षण
FormNeuter, Nominative, Singular
भवेत्would be/becomes
भवेत्:
TypeVerb
Rootभू
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
अग्नीषोमकृतैःby those done by Agni and Soma
अग्नीषोमकृतैः:
Karana
TypeAdjective
Rootअग्नीषोमकृत
FormNeuter, Instrumental, Plural
एभिःby these
एभिः:
Karana
TypePronoun
Rootइदम्
FormNeuter, Instrumental, Plural
कर्मभिःby actions/deeds
कर्मभिः:
Karana
TypeNoun
Rootकर्मन्
FormNeuter, Instrumental, Plural
पाण्डुनन्दनO son of Pāṇḍu
पाण्डुनन्दन:
Sampradana
TypeNoun
Rootपाण्डुनन्दन
FormMasculine, Vocative, Singular
हृषीकेशःHṛṣīkeśa (lord of the senses)
हृषीकेशः:
Karta
TypeNoun
Rootहृषीकेश
FormMasculine, Nominative, Singular
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormNominative, Singular
ईशानःruling/lordly; the Lord
ईशानः:
Karta
TypeAdjective
Rootईशान
FormMasculine, Nominative, Singular
वरदःboon-giving
वरदः:
Karta
TypeAdjective
Rootवरद
FormMasculine, Nominative, Singular
लोकभावनःsustainer/nourisher of the worlds
लोकभावनः:
Karta
TypeAdjective
Rootलोकभावन
FormMasculine, Nominative, Singular

तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ

P
Pāṇḍunandana (a Pāṇḍava addressee)
A
Agni
S
Soma
S
Sun (Sūrya)
M
Moon (Candra)
H
Hṛṣīkeśa (divine epithet)

Educational Q&A

The verse frames divine epithets as meaningful: God is praised as the sustaining Lord whose cosmic operations—awakening and warming life through principles symbolized by Agni and Soma (and reflected in Sun and Moon)—justify the name ‘Hṛṣīkeśa,’ emphasizing both governance of the cosmos and mastery over the senses.

The speaker announces an etymological exposition of sacred names and instructs the listener (addressed as Pāṇḍunandana) to listen attentively; he then links the world’s enlivening heat and awakening to celestial and sacrificial principles (Sun/Moon; Agni/Soma) and identifies himself as the boon-giving, world-nurturing Lord called Hṛṣīkeśa.