Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

जनक–सुलभा संवादः

Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment

इसी प्रकार प्रकृति और पुरुषकी एकता और अनेकताको समझना चाहिये। अव्यक्त प्रकृतिका पुरुषसे जो नित्य भेद है, उसके यथार्थज्ञानसे पुरुष उसके बन्धनसे मुक्त हो जाता है। इसीको मोक्ष कहा गया है ।। पज्चविंशतिकस्यास्य यो<यं देहेषु वर्तते । एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्‌,इस शरीरमें जो पचीसवाँ तत्त्व अन्तर्यामी पुरुष विद्यमान है, उसे अव्यक्तके कार्यभूत महत्तत्त्वादिके बन्धनसे मुक्त करना आवश्यक है, ऐसा विद्वान्‌ पुरुष कहते हैं

prajñāpayanti—prakṛti-puruṣayoḥ aikyaṃ nānātvam caiva yathāvat boddhavyam | avyaktāyāḥ prakṛteḥ puruṣeṇa saha yo nitya-bhedaḥ, tasya tattva-jñānāt puruṣaḥ tasyā bandhanāt pramucyate; etad eva mokṣa iti || pañcaviṃśatikasyāsya yo ’yaṃ deheṣu vartate | eṣa mokṣayitavya iti prāhur avyaktagocarāt ||

Demikianlah kesatuan dan kemajemukan Prakṛti dan Puruṣa harus dipahami. Ketika pengetahuan sejati muncul bahwa Prakṛti yang Tak-Termanifest (Avyakta) itu kekal berbeda dari Puruṣa, maka Puruṣa terbebas dari belenggunya—itulah yang disebut mokṣa. Orang bijak menyatakan bahwa Puruṣa yang bersemayam di dalam tubuh, prinsip ke-25, harus dibebaskan dari ikatan akibat Avyakta, yakni evolusi-evolusinya seperti Mahat dan seterusnya.

पञ्चविंशतिकस्यof the twenty-fifth (principle)
पञ्चविंशतिकस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपञ्चविंशतिका
FormFeminine, Genitive, Singular
अस्यof this
अस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
यःwho
यः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
अयम्this (one)
अयम्:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Nominative, Singular
देहेषुin bodies
देहेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदेह
FormMasculine, Locative, Plural
वर्ततेexists / abides
वर्तते:
Karta
TypeVerb
Rootवृत् (वर्तते)
FormPresent, 3rd, Singular, Atmanepada
एषःthis (one)
एषः:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
मोक्षयितव्यःto be liberated / should be freed
मोक्षयितव्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootमोक्षयितव्य (from causative of मुच्/मोच्)
FormMasculine, Nominative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
प्राहुःthey said / declare
प्राहुः:
Karta
TypeVerb
Rootप्र + अह् (ब्रू)
FormPerfect, 3rd, Plural, Parasmaipada
अव्यक्तगोचरात्from the sphere/range of the unmanifest
अव्यक्तगोचरात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअव्यक्त-गोचर
FormMasculine, Ablative, Singular

वसिष्ठ उवाच

वसिष्ठ (Vasiṣṭha)
प्रकृति (Prakṛti)
पुरुष (Puruṣa)
अव्यक्त (Avyakta)
महत् (Mahat)
अन्तर्यामी (Antaryāmin)