Previous Verse
Next Verse

Shloka 47

Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech

“मेरे इस वचनको सुनकर तुम अपनी बुद्धिको व्याकुलतासे रहित बनाकर गृहस्थाश्रममें या संन्यास-आश्रममें चाहे जहाँ रहकर मुक्तकी भाँति आचरण करो' ।। तत्‌ तस्य वचन श्रुत्वा सम्यक्‌ स पृथिवीपति: । मोक्षजैश्व गुणैर्युक्त: पालयामास च प्रजा:,राजा सगर अरिष्टनेमिके उपर्युक्त उपदेशको भलीभाँति सुनकर मोक्षोपयोगी गुणोंसे सम्पन्न हो प्रजाका पालन करने लगे

tat tasya vacanaṁ śrutvā samyak sa pṛthivīpatiḥ | mokṣajaiś ca guṇair yuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ || rājā sagaro 'riṣṭanemike uparyukta-upadeśaṁ bhalībhāṁti śrutvā mokṣopayogī guṇaiḥ sampannaḥ prajā-pālanaṁ kartum ārabdhavān |

Bhīṣma bersabda—Setelah mendengar nasihatku ini, bebaskan buddhi-mu dari kegelisahan; entah engkau hidup dalam āśrama perumah tangga atau dalam jalan saṃnyāsa, di mana pun engkau berada, berlakulah laksana orang yang telah mukta. Mendengar kata-kata itu dengan saksama, sang penguasa bumi, Raja Sagara, berhias kebajikan yang menuntun pada mokṣa, pun menegakkan perlindungan dan tata kelola bagi rakyatnya.

तत्that (speech/statement)
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
तस्यof him
तस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
वचनम्speech; statement
वचनम्:
Karma
TypeNoun
Rootवचन
FormNeuter, Accusative, Singular
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Karana
TypeVerb
Rootश्रु
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund)
सम्यक्properly; well
सम्यक्:
Karana
TypeIndeclinable
Rootसम्यक्
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
पृथिवीपतिःlord of the earth; king
पृथिवीपतिः:
Karta
TypeNoun
Rootपृथिवीपति
FormMasculine, Nominative, Singular
मोक्षजैःborn of/connected with liberation (moksha)
मोक्षजैः:
Karana
TypeAdjective
Rootमोक्षज
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
गुणैःwith qualities/virtues
गुणैः:
Karana
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Instrumental, Plural
युक्तःendowed; possessed (of)
युक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootयुज्
Formक्त (past passive participle used adjectivally), Masculine, Nominative, Singular
पालयामासhe protected/ruled
पालयामास:
Karta
TypeVerb
Rootपाल्
Formलिट् (periphrastic perfect), Third, Singular, Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root
प्रजाःthe subjects; people
प्रजाः:
Karma
TypeNoun
Rootप्रजा
FormFeminine, Accusative, Plural

भीष्म उवाच

B
Bhishma
K
King Sagara
A
Ariṣṭanemi
S
subjects (prajāḥ)

Educational Q&A

One should remove mental agitation and live in any legitimate āśrama—householder or renunciant—while cultivating mokṣa-oriented virtues; inner freedom is expressed through disciplined conduct, not merely through external status.

After Bhishma’s instruction, the king (identified here as Sagara in the prose note) listens carefully, adopts virtues conducive to liberation, and turns to righteous rule—protecting and sustaining his people as an ethical duty.