Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

मोक्षोपाय-निर्णयः

Determination of the Means to Liberation

वह तो मरघटमें जाकर मृत शरीरसे चिह्नभूत वस्त्र आदि उतार लाता है और देवताओंकी सम्पत्तिको भी लूट लेता है। जिनकी बुद्धि मारी गयी है, उन डाकुओंपर जो कोई विश्वास करता है, वह मूर्ख है ।। सत्यवानुवाच तान्‌ न शक्नोषि चेत्‌ साधून्‌ परित्रातुमहिंसया । कस्यचिद्‌ भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु,सत्यवानने कहा--पिताजी! यदि आप लुटेरोंका वध न करके साधुओंकी रक्षा करनेमें असमर्थ हैं, अथवा उन दस्युओंको ही साधु बनाकर अहिंसाद्वारा उनकी प्राणरक्षा नहीं कर सकते तो भूत, वर्तमान और भविष्यमें उनके पारमार्थिक लाभका उद्देश्य सामने रखकर किसी उत्तम उपायसे उनका या उनकी दस्युवृत्तिका अन्त कर दीजिये

humatsena uvāca: sa tu śmaśānaṁ gatvā mṛtaśarīrāt cihnabhūtāni vastrādīni apaharati, devatānāṁ sampattim api luṇṭhati. yeṣāṁ buddhir hatā, teṣu dasyuṣu yaḥ kaścid viśvasiti sa mūḍhaḥ. satyavān uvāca: tān na śaknoṣi cet sādhūn paritrātum ahiṁsayā, kasyacid bhūtabhavyasya lābhena antaṁ tathā kuru.

Humatsena berkata: “Ia pergi ke tanah kremasi, menanggalkan dari mayat pakaian dan tanda pengenal lainnya, bahkan menjarah milik para dewa. Siapa yang menaruh kepercayaan pada bandit semacam itu—yang akalnya telah binasa—adalah orang bodoh.” Satyavān menjawab: “Ayah, bila engkau tak mampu melindungi orang baik tanpa membunuh para perampok—bila engkau tak mampu, dengan ahiṃsā, membina mereka menjadi orang saleh dan menyelamatkan nyawa mereka—maka dengan memandang kesejahteraan sejati mereka di masa lampau, kini, dan kelak, akhirilah mereka, atau akhiri kebanditan mereka, dengan cara yang patut.”

सत्यवान्Satyavān
सत्यवान्:
Karta
TypeNoun
Rootसत्यवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3, Singular
तान्those (people)
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
not
:
TypeIndeclinable
Root
शक्नोषिyou are able
शक्नोषि:
TypeVerb
Rootशक्
FormPresent, 2, Singular
चेत्if
चेत्:
TypeIndeclinable
Rootचेत्
साधून्the good (people)
साधून्:
Karma
TypeNoun
Rootसाधु
FormMasculine, Accusative, Plural
परित्रातुम्to protect
परित्रातुम्:
TypeVerb
Rootपरि-त्रा
FormTumun (infinitive)
अहिंसयाby non-violence
अहिंसया:
Karana
TypeNoun
Rootअहिंसा
FormFeminine, Instrumental, Singular
कस्यचित्of someone/anyone
कस्यचित्:
TypePronoun
Rootकिम्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
भूतof the past
भूत:
TypeNoun
Rootभूत
FormNeuter, Genitive, Singular
भव्यस्यof the future
भव्यस्य:
TypeNoun
Rootभव्य
FormNeuter, Genitive, Singular
लाभेनby (their) benefit/gain
लाभेन:
Karana
TypeNoun
Rootलाभ
FormMasculine, Instrumental, Singular
अन्तम्end
अन्तम्:
Karma
TypeNoun
Rootअन्त
FormMasculine, Accusative, Singular
तथाthus/so
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
कुरुdo/make
कुरु:
TypeVerb
Rootकृ
FormImperative, 2, Singular

हुमत्सेन उवाच

H
Humatsena
S
Satyavān
Ś
śmaśāna (cremation-ground)
D
devatāḥ (the gods/deities)
D
dasyavaḥ (bandits/robbers)
S
sādhavaḥ (the righteous/good people)

Educational Q&A

Non-violence is ideal, but a ruler’s duty to protect the righteous remains paramount; if reform through ahiṁsā is not possible, one should end the harm—aiming at the wrongdoer’s long-term welfare—by an appropriate, dharmic measure.

Humatsena condemns the extreme impiety of bandits who steal even from corpses and from divine property, warning against trusting them. Satyavān then urges his father to protect good people: either reform the robbers without violence, or otherwise stop them decisively, with their ultimate welfare in view.