कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
यच्च ते मनसि वर्तते परं यत्र चास्ति तव संशय: क्वचित् | श्रूयतामयमहं तवाग्रत: पुत्र कि हि कथयामि ते पुन:,पुत्र! तुम्हारे मनमें जो वस्तु सर्वश्रेष्ठ जान पड़ती हो तथा जिसके विषयमें तुम्हें कहीं संशय हो रहा हो, उसे पूछो और उसके उत्तरमें मैं जो कुछ तुम्हारे सामने कहूँ, उसे सुनो! बोलो, मैं फिर तुम्हें किस विषयका उपदेश करूँ प्रहर्ष: प्रीतिरानन्द: साम्यं स्वस्थात्मचित्तता । अकस्माद् यदि वा कस्माद् वर्तन्ते सात्त्विका गुणा: जब अतिशय हर्ष, प्रेम, आनन्द, समता और स्वस्थचित्तता--ये सदगुण अकस्मात् या किसी कारणवश विकसित हों, तब समझना चाहिये कि ये सात्विक गुण हैं
vyāsa uvāca | yac ca te manasi vartate paraṁ yatra cāsti tava saṁśayaḥ kvacit | śrūyatām ayam ahaṁ tavāgrataḥ putra ki hi kathayāmi te punaḥ | praharṣaḥ prītir ānandaḥ sāmyaṁ svasthātmacittatā | akasmād yadi vā kasmād vartante sāttvikā guṇāḥ |
Vyāsa berkata: “Wahai anakku, apa pun yang dalam benakmu engkau anggap paling luhur, dan perkara apa pun yang di mana saja masih menyisakan keraguan bagimu—tanyakanlah. Dengarkan di hadapanku; katakan, tentang apa lagi aku harus mengajarimu? Bila kegembiraan yang meluap, kasih sayang, sukacita, keseimbangan batin, dan keteguhan pikiran yang jernih muncul—entah tiba-tiba atau karena suatu sebab—ketahuilah itu sebagai sifat-sifat yang lahir dari sattva.”
व्यास उवाच
Vyāsa identifies markers of sattva (purity/clarity): spontaneous or causally arising joy, affectionate contentment, inner bliss, equanimity, and a stable, healthy mind. These inner states are presented as ethical-psychological indicators of a sattvic disposition.
Vyāsa invites his interlocutor (addressed as ‘son’) to voice whatever he considers most important and any lingering doubts. He then begins characterizing sattvic qualities, setting up further instruction on the guṇas and inner conduct.