Shloka 19

विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्‌,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

vyāsa uvāca | vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān, sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ ca svapnam—ime pañca doṣāḥ proktāḥ—tān sarvathā ucchetayet | teṣāṃ madhye krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||

Vyāsa berkata: “Bagaikan nyala api tanpa asap, bagaikan matahari yang cemerlang, seorang yang teguh—dengan memupuk sattva (kejernihan dan kemurnian batin)—menjadi layak untuk memutus tidur. Para bijak mengajarkan lima cela yang menghalangi yoga: nafsu (kāma), amarah (krodha), ketamakan (lobha), takut (bhaya), dan sebagai yang kelima, mimpi (svapna). Hendaknya ia mencabutnya sampai ke akar. Di antaranya, amarah ditaklukkan dengan ketenangan dan pengendalian batin; nafsu dikalahkan dengan meninggalkan tekad yang memaksa; dan dengan menumbuhkan sattva, orang yang tabah dapat mengakhiri kantuk.”

विधूमःsmokeless (one who has no smoke)
विधूमः:
Karta
TypeAdjective
Rootविधूम
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike, as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
दीप्तार्चिःhaving blazing flames
दीप्तार्चिः:
Karta
TypeAdjective
Rootदीप्तार्चिस्
FormMasculine, Nominative, Singular
आदित्यःthe Sun
आदित्यः:
Karta
TypeNoun
Rootआदित्य
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike, as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
दीप्तिमान्radiant, possessing splendor
दीप्तिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootदीप्तिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
सत्त्वसंसेवनात्by/from the practice of sattva (purity)
सत्त्वसंसेवनात्:
Karana
TypeNoun
Rootसत्त्व-संसेवन
FormNeuter, Ablative, Singular
धीरःsteadfast, wise
धीरः:
Karta
TypeAdjective
Rootधीर
FormMasculine, Nominative, Singular
निद्राम्sleep
निद्राम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिद्रा
FormFeminine, Accusative, Singular
उच्छेत्तुम्to cut off, to eliminate
उच्छेत्तुम्:
TypeVerb
Rootउद्-छिद्
FormTumun (infinitive)
अर्हतिis able/fit, deserves
अर्हति:
TypeVerb
Rootअर्ह्
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada

व्यास उवाच

V
Vyāsa
Ā
Āditya (the Sun)

Educational Q&A

The verse teaches that a yogic aspirant should uproot five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—and that practical methods exist: anger is subdued by śama (calm self-restraint), desire is weakened by abandoning saṅkalpa (the mental resolve that feeds craving), and sleep/torpor is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).

Within Śānti Parva’s instruction on peace and inner discipline, Vyāsa delivers a didactic teaching on yogic self-mastery, using luminous imagery (smokeless flame, radiant sun) to describe the purified, sattvic practitioner who becomes capable of overcoming sleep and other mental faults.