Previous Verse
Next Verse

Shloka 31

Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा । विरोधश्चाविरोधश्व्‌ कार्याकार्ये बलाबले

bhīṣma uvāca | tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyur āgamānāgamau tathā | virodhaś cāvirodhaś ca kāryākārye balābale | arthānarthau sukha-duḥkhe dharmādharmau balābale | daurbhāgya-saubhāgye puṇya-pāpe guṇāvaguṇau kāmākāmau | ṛtu-māsau dina-rātrau kṣaṇaḥ pramādāpramādau harṣa-krodhau śama-damau | daiva-puruṣārthau bandha-mokṣau bhayābhaye hiṃsāhiṃse tapa-yajñau saṃyamaḥ | viṣāviṣe ādy-anta-madhye kārya-vistāraḥ madaḥ asāvadhānatā darpaḥ dambhaḥ dhairyam | nītī-anītī śakty-aśaktī mānaḥ stabdhatā vyayāvyaye vinayaḥ dānam | kālākālau satyāsatye jñānaṃ śraddhāśraddhe akarmaṇyatā udyogaḥ | lābhahānī jayaparājayau tīkṣṇatā-mṛdutā mṛtyuḥ ānā-jānaṃ virodhāvirodhau | kartavyākartavye sabalatā-nirbalatā asūyānasūye dharmādharmau lajjālajje | sampatti-vipattī sthānaṃ tejaḥ karma pāṇḍityaṃ vāk-śaktiḥ tathā tattva-bodhaḥ—ete sarve daṇḍasyaiva nāma-rūpāṇi bahūni | kurunandana! evaṃ jagati daṇḍasya bahavo rūpāṇi ||

Bhishma bersabda: Ketajaman dan kelembutan, kematian, datang dan tidak datang; pertentangan dan tiadanya pertentangan; yang patut dilakukan dan yang tak patut; kekuatan dan kelemahan—wahai kegembiraan wangsa Kuru, semua ini, beserta untung-rugi, suka-duka, dharma-adharma, jasa dan dosa, kebajikan dan cela, hasrat dan tanpa hasrat, serta banyak pasangan lainnya, hanyalah beragam nama dan wujud daṇḍa (prinsip penertiban dan akibat). Demikianlah, di dunia ini daṇḍa tampak dalam tak terhitung rupa.

तीक्ष्णताsharpness, severity
तीक्ष्णता:
Karta
TypeNoun
Rootतीक्ष्णता (तीक्ष्ण)
FormF, Nominative, Singular
मृदुताsoftness, gentleness
मृदुता:
Karta
TypeNoun
Rootमृदुता (मृदु)
FormF, Nominative, Singular
मृत्युःdeath
मृत्युः:
Karta
TypeNoun
Rootमृत्यु
FormM, Nominative, Singular
आगमcoming, arrival
आगम:
Karta
TypeNoun
Rootआगम
FormM, Nominative, Singular
अनागमौnon-arrival; (with आगम) coming and not-coming
अनागमौ:
Karta
TypeNoun
Rootअनागम
FormM, Nominative, Dual
तथाand also, likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
विरोधःopposition, conflict
विरोधः:
Karta
TypeNoun
Rootविरोध
FormM, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अविरोधःnon-opposition, concord
अविरोधः:
Karta
TypeNoun
Rootअविरोध
FormM, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कार्यwhat ought to be done
कार्य:
Karta
TypeNoun
Rootकार्य
FormN, Nominative, Dual
अकार्येwhat ought not to be done
अकार्ये:
Karta
TypeNoun
Rootअकार्य
FormN, Nominative, Dual
बलstrength
बल:
Karta
TypeNoun
Rootबल
FormN, Nominative, Dual
अबलेweakness
अबले:
Karta
TypeNoun
Rootअबल
FormN, Nominative, Dual

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
Kurunandana (Yudhiṣṭhira)

Educational Q&A

Bhishma teaches that daṇḍa—understood as the principle of restraint, correction, and governance—pervades worldly life. The many opposites (gentle/harsh, gain/loss, dharma/adharma, vigilance/heedlessness, etc.) are presented as diverse manifestations through which order is maintained and conduct is shaped.

In the Śānti Parva dialogue on kingship and ethics, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira. Here he enumerates a long series of paired conditions and moral-psychological states to show that the king’s instrument of rule—daṇḍa—operates across all domains of life, not merely as physical punishment but as a comprehensive framework of regulation and discernment.